Marrëveshja e Rambujesë (1999): pakti që shqiptarët e nënshkruan dhe Beogradi e hodhi poshtë

Në një kështjellë mesjetare rreth pesëdhjetë kilometra në jugperëndim të Parisit, midis 6 dhe 23 shkurtit 1999 — dhe pastaj sërish në Paris më 15–18 mars — u mbajt konferenca që do të vendoste fatin e afërt të Kosovës. Grupi i Kontaktit i vuri të dyja palët përballë një teksti të gatshëm: autonomi tre-vjeçare, një forcë ndërkombëtare të udhëhequr nga NATO, dhe pas saj një mekanizëm për statusin përfundimtar «në bazë të vullnetit të popullit». Delegacioni shqiptar, i copëzuar mes rrymash që s'ishin folur për vite, arriti të fliste me një zë të vetëm dhe e nënshkroi marrëveshjen më 18 mars. Beogradi e hodhi poshtë. Gjashtë ditë më vonë nisën bombardimet e NATO-s — dhe refuzimi serb i Rambujesë mbeti në kujtesë si dera e ngushtë ku u pa qartë kush e donte paqen dhe kush e donte dorën e lirë.

Pse u thirr konferenca

Rambujeja nuk lindi nga mirëdashja diplomatike; lindi nga një dhjetëvjeçar dhune dhe nga një masakër. Pas heqjes së autonomisë së Kosovës më 1989, rezistenca paqësore e Ibrahim Rugovës kishte ndërtuar një shtet paralel por s'kishte lëvizur dot Beogradin; nga viti 1998, Ushtria Çlirimtare e Kosovës e kishte kthyer çështjen në luftë të hapur. Kur më 15 janar 1999 forcat serbe ekzekutuan 45 civilë te Reçaku, opinioni ndërkombëtar u trondit dhe Grupi i Kontaktit — Shtetet e Bashkuara, Britania, Franca, Gjermania, Italia dhe Rusia — vendosi t'i thërriste palët në një tryezë të vetme, nën kërcënimin e qartë të forcës.

Bisedimet u drejtuan nga tre bashkëkryesues: Christopher Hill për Shtetet e Bashkuara, austriaku Wolfgang Petritsch për Bashkimin Evropian dhe Boris Majorski për Rusinë. Fuqia lëvizëse ishte sekretarja amerikane e shtetit, Madeleine Albright, e cila e kthjelltësoi që në fillim se një refuzim serb do të hapte rrugën për ndërhyrje ushtarake.

Kush u ul në tryezë

Për herë të parë pas vitesh, e gjithë skena politike shqiptare e Kosovës u mblodh nën një çati. Delegacioni prej gjashtëmbëdhjetë vetash u krye nga Hashim Thaçi, komandant tridhjetëvjeçar i UÇK-së — guerilja e sjellë në tryezën diplomatike. Përbri tij qëndronin Ibrahim Rugova me Lidhjen Demokratike të Kosovës, Rexhep Qosja në krye të Lëvizjes së Bashkuar Demokratike, gazetari Veton Surroi dhe akademiku Fehmi Agani, ndër të tjerë. Ishte një koalicion i brishtë: pacifistët e Rugovës dhe luftëtarët e UÇK-së nuk kishin as gjuhë të përbashkët politike, e megjithatë presioni i jashtëm i detyroi të flisnin si një trup.

Kundërshtia më e ashpër erdhi nga brenda vetë radhëve shqiptare. Adem Demaçi, përfaqësuesi politik i UÇK-së dhe «Mandela i Kosovës» pas njëzet e tetë vjetësh burg, refuzoi të merrte pjesë: ai nuk pranonte një marrëveshje që nuk premtonte shprehimisht një referendum për pavarësinë në fund të tre viteve. Delegacioni serbo-jugosllav, nga ana tjetër, u krye fillimisht nga Ratko Markoviqi dhe më pas nga presidenti serb Milan Millutinoviqi; Sllobodan Millosheviqi nuk u paraqit kurrë në Rambuje.

Çfarë propozohej

Teksti i Rambujesë i ofronte Kosovës një vetëqeverisje të gjerë, jo pavarësi. Parashikohej një periudhë kalimtare tre-vjeçare me president, kryeministër, kuvend dhe gjykata të vetat; një forcë paqeruajtëse e udhëhequr nga NATO — deri në rreth 30.000 trupa, bërthama e së ardhmes së KFOR-it — do të garantonte zbatimin; dhe pas tre vjetësh «do të mblidhej një takim ndërkombëtar për të përcaktuar një mekanizëm për zgjidhjen përfundimtare të Kosovës, në bazë të vullnetit të popullit». Ishte pikërisht ky formulim i zbutur — «vullneti i popullit» në vend të fjalës «referendum» — që gati e prishi nënshkrimin nga ana shqiptare.

Thaçi, për habinë e Uashingtonit dhe të gjithë Grupit të Kontaktit, nuk pranoi të firmoste një dokument që nuk linte të hapur rrugën drejt pavarësisë. Iu deshën dy javë kohë, konsultime me bazën e UÇK-së dhe siguri politike nga ndërmjetësit që «vullneti i popullit» do të nderohej, para se delegacioni të lëvizte.

Nënshkrimi shqiptar dhe refuzimi serb

Në raundin e dytë, në Paris, më 18 mars 1999, marrëveshja u nënshkrua nga Ibrahim Rugova, Hashim Thaçi, Rexhep Qosja dhe Veton Surroi në emër të Kosovës, në praninë e Hillit dhe Petritschit. Shqiptarët thanë «po» një teksti që e mbante Kosovën formalisht brenda Republikës Federale të Jugosllavisë edhe për tre vjet të tjerë.

Beogradi tha «jo». Delegacioni serbo-jugosllav e pranonte në parim autonominë, por refuzonte kategorikisht pjesën ushtarake — Aneksin B — që i jepte forcave të NATO-s lëvizje të lirë e imunitet ligjor në tërë territorin e Jugosllavisë, jo vetëm në Kosovë. Për Millosheviqin kjo qe e papranueshme; për ndërmjetësit perëndimorë, pa një forcë me dhëmbë, çdo marrëveshje ishte letër e vdekur. Tryeza u shpërbë pa nënshkrimin serb.

Aneksi B dhe leja morale e bombave

Refuzimi i Aneksit B u bë çështja rreth së cilës do të polemizohej për vite. Kritikët e ndërhyrjes do të pretendonin se aneksi qe hartuar aq gjerë sa asnjë shtet sovran nuk mund ta pranonte — një justifikim i fshehur për bombardimet. Përgjigjja perëndimore ishte e thjeshtë: pikërisht mungesa e një force ndërkombëtare të lirë kishte lejuar Reçakun, dhe do të lejonte së shpejti krime edhe më të mëdha. Historia e vërtetoi këtë të dytën me përpikëri të tmerrshme.

Më 24 mars 1999, gjashtë ditë pas nënshkrimit shqiptar, NATO nisi fushatën ajrore. Në javët që pasuan, ndërkohë që bombat binin, shteti serb ndërmori dëbimin masiv të shqiptarëve dhe një varg masakrash — Izbica, Meja, Suhareka — që e bënë retrospektivisht refuzimin e Rambujesë të lexohej si zgjedhje e vetëdijshme për dhunë kundrejt marrëveshjes. Lufta do të mbyllej vetëm në qershor, kur Beogradi më në fund nënshkroi atë që kishte hedhur poshtë në Rambuje: një forcë ndërkombëtare në Kosovë, përmes Marrëveshjes së Kumanovës.

Në kujtesën shqiptare, Rambujeja mbetet dera e ngushtë ku një popull i copëzuar politikisht arriti, për një çast, të fliste me një zë — dhe ku refuzimi i palës tjetër tregoi, para syve të botës, se kush kishte ardhur për paqe e kush për të fituar kohë. Shkrimtari Ismail Kadare i dërgoi asaj kohe një letër konferencës, një kujtesë se pas diplomatëve rrinte një komb që priste.

Harta mendore