Rezoluta 1244: teksti që çliroi Kosovën dhe pengun që Beogradi mban ende

Në mbrëmjen e 10 qershorit 1999, ndërsa avionët e NATO-s ndalonin fushatën e tyre 78-ditore mbi Jugosllavi, Këshilli i Sigurimit i Kombeve të Bashkuara u mblodh në Nju-Jork dhe miratoi një dokument që do të përcaktonte fatin e Kosovës për nëntë vitet e ardhshme. Rezoluta 1244 e mbylli luftën, nxori forcat serbe nga Kosova, vendosi territorin nën një administratë ndërkombëtare të OKB-së dhe hapi rrugën për kthimin e mbi 800 mijë të dëbuarve. Ishte një fitore — dhe njëkohësisht një dyshim i ngrirë në letër: në të njëjtin tekst që çliroi Kosovën nga Beogradi, Këshilli riafirmoi «sovranitetin dhe integritetin territorial të Republikës Federale të Jugosllavisë». Ajo klauzolë, e shkruar për të bindur Rusinë e Kinën të mos e bllokonin rezolutën, do të bëhej argumenti juridik që Serbia do ta përsëriste për një çerek shekulli. Edhe këtu, si te Marrëveshja e Kumanovës një ditë më parë, shqiptarët ishin lënda e vendimit — territori, siguria, e ardhmja — por jo pala që uli dorën në tryezë.

Miratimi

Rezoluta 1244 u miratua më 10 qershor 1999 me 14 vota pro, asnjë kundër dhe një abstenim. Kina abstenoi: e kishte kritikuar ashpër ndërhyrjen e NATO-s pa mandat të Këshillit, por nuk e bllokoi rezolutën, sepse Republika Federale e Jugosllavisë tashmë e kishte pranuar planin e paqes. Rusia — mbrojtësja tradicionale e Beogradit — votoi pro, pasi teksti u zbut me referencën ndaj integritetit territorial jugosllav dhe me kuadrin e OKB-së në vend të komandës së NATO-s. Miratimi erdhi vetëm një ditë pas nënshkrimit të Marrëveshjes Teknike-Ushtarake të Kumanovës (9 qershor 1999): Kumanova ishte protokolli ushtarak që rregullonte tërheqjen; Rezoluta 1244 ishte korniza politike dhe juridike që i dha asaj legjitimitet ndërkombëtar.

Çfarë vendosi

Rezoluta kërkoi nga Republika Federale e Jugosllavisë një «tërheqje të plotë, të verifikueshme dhe të faznuar nga Kosova të të gjitha forcave ushtarake, policore dhe paraushtarake» — praktikisht largimin e aparatit shtetëror serb që kishte drejtuar dhunën e dy dekadave. Në vend të tij, ajo autorizoi dy prania ndërkombëtare:

Praninë civile — Misionin e Administratës së Përkohshme të OKB-së në Kosovë (UNMIK), që mori mbi vete pushtetin ekzekutiv, ligjvënës dhe gjyqësor mbi territorin: nga lëshimi i dokumenteve te administrimi i doganave, gjykatave dhe shërbimeve. Për herë të parë, Kosova qeverisej jo nga Beogradi, por nga një administratë e Kombeve të Bashkuara.

Praninë e sigurisë — Forcën e Kosovës (KFOR), me pjesëmarrje thelbësore të NATO-s, e ngarkuar me sigurinë, kthimin e refugjatëve dhe demilitarizimin. Rezoluta parashikonte gjithashtu një «autonomi substanciale dhe vetëqeverisje kuptimplote» për Kosovën, duke iu referuar marrëveshjes së Rambujesë — planit që Serbia kishte refuzuar ta nënshkruante në shkurt 1999 dhe refuzimi i të cilit kishte hapur rrugën për bombardimet.

Klauzola që Beogradi nuk e lëshoi kurrë

Në preambulën e saj, Rezoluta 1244 riafirmoi «angazhimin e të gjitha shteteve anëtare ndaj sovranitetit dhe integritetit territorial të Republikës Federale të Jugosllavisë», duke iu referuar parimeve të Aktit Final të Helsinkit. Kjo formulë nuk ishte një lëshim ndaj Serbisë për hir të drejtësisë — ishte çmimi diplomatik për të siguruar votën ruse dhe abstenimin kinez. Por, njëherë e shkruar, ajo u bë guri i themelit të tërë argumentit serb kundër shtetësisë së Kosovës: Beogradi do ta citonte Rezolutën 1244 në çdo forum ndërkombëtar, nga Asambleja e Përgjithshme te Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë, si provë se Kosova mbetej ligjërisht pjesë e Serbisë. Ironia historike qëndron pikërisht këtu: teksti që çliroi shqiptarët e Kosovës nga sundimi serb është i njëjti tekst që Serbia e mban ende sot si titullin e saj mbi ta.

Shqiptarët: objekt i vendimit, jo palë

Rezoluta 1244 është një shembull i qartë i një ligjësie që përsëritet në historinë moderne shqiptare: fati i kombit vendoset mbi kokën e tij, nga të tjerët. Dokumentin e hartuan e votuan pesë anëtarët e përhershëm të Këshillit të Sigurimit dhe Gjermania; palët «nënshkruese» ishin Beogradi dhe komuniteti ndërkombëtar. Ushtria Çlirimtare e Kosovës, që kishte luftuar në terren, nuk ishte palë — çarmatimi i saj u rregullua me një «marrëveshje» të veçantë me KFOR-in më 21 qershor 1999. Udhëheqja politike shqiptare, nga Ibrahim Rugova te përfaqësuesit e Rambujesë, kishte qenë e pranishme në procesin diplomatik, por jo autoritet nënshkrues i tekstit që përcaktoi statusin e vendit të tyre. Ashtu si te Konferenca e Londrës më 1913, kur kufijtë e Shqipërisë u vizatuan nga Fuqitë e Mëdha, edhe më 1999 arkitektura e së ardhmes së Kosovës u ndërtua në një sallë ku shqiptarët ishin tema, por jo zëri vendimtar. Dallimi — dhe ai ishte real — qëndronte se këtë herë vendimi i largoi tanket serbe dhe ktheu të dëbuarit në shtëpi.

Nga 1244 te shteti i pavarur

Korniza e Rezolutës 1244 mbajti për nëntë vjet. Nën administratën e UNMIK-ut u ndërtuan gradualisht institucionet e vetëqeverisjes; bisedimet për statusin përfundimtar, të drejtuara nga i dërguari i OKB-së Martti Ahtisaari, çuan në planin e tij të vitit 2007 për një pavarësi të mbikëqyrur. I bllokuar në Këshillin e Sigurimit nga vetoja ruse, plani nuk u miratua kurrë formalisht — por më 17 shkurt 2008 Kuvendi i Kosovës shpalli njëanshëm pavarësinë. Serbia e kundërshtoi duke iu kthyer, natyrisht, Rezolutës 1244.

Çështja shkoi te Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë. Më 22 korrik 2010, në mendimin e saj këshillimor, Gjykata vendosi se shpallja e pavarësisë nuk e kishte shkelur Rezolutën 1244: teksti, tha Gjykata, përcaktonte një kornizë të përkohshme administrimi dhe nuk i ndalonte autorët e shpalljes — që nuk ishin institucionet e përkohshme të vetëqeverisjes, por përfaqësuesit e popullit të Kosovës — të vepronin jashtë saj. Ishte një leximin që i hoqi Beogradit armën e tij kryesore juridike. Rezoluta 1244 mbetet ende sot teknikisht në fuqi, e pashfuqizuar, një relike e gjallë e vitit 1999 — por historia eci përtej saj, ashtu siç shqiptarët kanë ecur shpesh përtej kornizave që të tjerët ua vizatuan.