Azem Galica: kaçaku që mbajti Drenicën të lirë (1889–1924)

Azem Bejta — i njohur si Azem Galica, emër i marrë nga fshati i lindjes në zemër të Drenicës — lindi në vitin 1889 në një trevë ku armët dhe nderi kishin gjuhën e vet. Kur shtetet e mëdha vizatuan kufijtë e Ballkanit mbi hartë, duke i lënë jashtë Shqipërisë vijëzat e gjakut dhe gjuhës, Azemi zgjodhi rrugën që populli e njihte si kaçaklëk: rezistencë e armatosur, jashtë çdo autoriteti shtetëror, brenda çdo tradite fisnore. U plagos rëndë në luftë me forcat jugosllave dhe vdiq në korrik të vitit 1924. Kishte jetuar tridhjetë e pesë vjet. Drenica nuk e harroi asnjëherë.

Drenica dhe thyerja e 1912–1913

Luftërat Ballkanike të viteve 1912–1913 ndanë trojet shqiptare me një prerje çelike: aty ku Shqipëria si shtet mbeti, dhe aty ku shqiptarët si popull u gjetën nën Serbinë, Malin e Zi dhe Greqinë. Kosova ra brenda kufijve serbë. Kjo ndarje nuk u pranua si fakt i thjesht historik nga ata që jetonin në ato treva — u përjetua si akt padrejtësie, si vendim i të huajve mbi fatin e popullit.

Drenica kishte traditën e saj të qëndresës. Mes maleve dhe luginave të saj, ku shteti kishte arritur rrallë me ligj por shpesh me dhunë, ideja e një autoriteti të jashtëm nuk gjeti terren të lehtë. Azem Bejta ishte bir i kësaj treve dhe, kur administrata serbe filloi të vendoste të drejtat e saj mbi popullsinë, ai zgjodhi armën.

Kaçakët: banditë për shtetin, mbrojtës për popullin

Fjala kaçak vinte nga turqishtja: ikim, arratisje, refuzim i autoritetit. Për administratën serbe — dhe më vonë jugosllave — kaçakët ishin kriminelë, elementë destabilizues të rendit. Për popullin shqiptar të Kosovës, sidomos në rajonet e Drenicës dhe Dukagjinit, ata ishin diçka tjetër krejtësisht: mbrojtës të komunitetit, trashëgimtarë të kanunit, njerëz që mbanin armë sepse ndryshe nuk kishte mbrojtje.

Azem Galica u bë figura qendrore e kësaj lëvizjeje. Deri në fillim të viteve 1920, kaçakët e Drenicës nën udhëheqjen e tij ishin një forcë e vërtetë ushtarake — jo thjesht grupe të shpërndarë, por rezistencë e organizuar që sfidonte kontrollin jugosllav mbi trevat shqiptare. Lëvizja kishte edhe dimensionin e saj politik: lidhje të forta me Komitetin e Kosovës — atë rrjet të mundimshëm që personalitete si Hasan Prishtina dhe Bajram Curri po ndërtonin nga mërgimi, duke mbajtur çështjen e Kosovës në tryezat diplomatike europiane.

Kjo ndërthuarje — armë në kodrat e Drenicës, zëra diplomatikë në kryeqytetet europiane — ishte strategjia e vetme e mundshme për një popull pa shtet. Rrjeti qëndronte ngaqë askush nuk e kishte ndërtuar nga lart poshtë: kishte lindur nga nevoja, nga besa, nga kujtesa e gjallë e çka ndodhte kur nuk kishte mbrojtje tjetër.

Zona neutrale e Junikut (1921–1923)

Ndër epizodët më të veçantë dhe më pak të dokumentuar të kësaj periudhe është i ashtuquajturi Zona Neutrale e Junikut. Rreth viteve 1921–1923, gjatë negociatave të tensionuara midis Shqipërisë dhe Mbretërisë së Serbëve, Kroatëve dhe Sllovenëve mbi vijën kufitare, u krijua një zonë buffer ku kaçakët dhe bashkëluftëtarët e tyre gjetën strehim të faktit. Detajet e sakta të kësaj marrëveshjeje — nëse ekzistoi ndonjë marrëveshje formale, cilët e negociuan dhe mbi çfarë bazë juridike — mbeten ende objekt debatesh historike dhe nuk duhen paraqitur si të qarta. Ajo që dihet është se zona ekzistoi si fakt i jetës politike dhe ushtarake për disa vite, duke ofruar një lloj sovraniteti paralel, fragil dhe të pasigurt — dëshmi se edhe shtetet ndonjëherë negociojnë me ata që i quajnë banditë.

Shota: partneriteti i luftës

Azem Galica nuk ishte vetëm. Bashkëshortja e tij, Qerime Halil Radisheva — e njohur si Shote Galica — luftoi krah tij me armë në dorë. Shota nuk ishte shoqe pasive e luftës: ishte luftëtare, komandante, dhe pas vdekjes së Azemit, mori udhëheqjen e forcave të mbetura. Historia e kaçakëve të Drenicës nuk mund të tregohet pa Shotën — jo si shtojcë e figurës së Azemit, por si protagoniste me të drejtën e saj.

Të dy formuan çiftin që folklori shqiptar e mëkoi me vargje dhe që historia e mbajti si simbol të qëndresës së dyfishtë: dy njerëz që lanë qetësinë dhe sigurinë personale për një kauzë që shteti nuk e çonte dot. Muzetë nuk duhet t'i trajtojnë çiftet si njësi të pandarë — kjo ekspozitë flet për Azemin si udhëheqës dhe strateg. Shote Galica ka ekspozitën e saj të veçantë në Muze.

Vdekja e 1924-ës dhe rënia e lëvizjes

Në korrik të vitit 1924, Azem Galica u plagos rëndë gjatë një përleshjeje me forcat jugosllave. Vdiq nga plagët. Kishte tridhjetë e pesë vjet.

Humbja e tij erdhi në një moment veçanërisht të brishtë. Në Shqipëri, qeveria e Fan Nolit — e cila kishte simpatizuar kauzën e Kosovës dhe mbajtur lidhje me elementët e Komitetit — ra nga pushteti në dhjetor të 1924, e rrëzuar nga Ahmet Zogu me mbështetje jugosllave. Me Nolin jashtë, mbështetja diplomatike u ftohtë. Pa Azemin, qëndresa e armatosur në Drenicë humbi organin e saj më të fortë.

Lëvizja kaçake nuk u shua menjëherë — Shota vazhdoi për disa vite dhe figura e saj mbeti aktive. Por jugosllavia konsolidoi kontrollin e saj mbi Kosovën. Komiteti i Kosovës u shpërnda dhe u dobësua. Dekada e qëndresës së armatosur mbyllej pa fitore, por jo pa kuptim.

Trashëgimia: kujtesa e gjatë e Drenicës

Azem Galica u bë legjendë ende para se të vdiste. Këngët popullore — ajo formë arkivi që populli shqiptar e ka mbajtur gjallë kur shkrimi nuk kishte ku të gjendej — e kujtuan me emrin e Drenicës, me figurën e trimit, me Shotën krah. Shteti socialist shqiptar i dha titullin Heroi i Popullit — njohje institucionale e marrë me rezervat që historia i imponon çdo njohje politike, por simptomë e fuqisë së kujtesës që ai kishte lënë.

Drenica mbante kujtesën ndryshe — jo si titull, por si identitet. Vitet nëntëdhjetë treguan se ajo trevë kishte një lidhje organike me qëndresën: ndërkohë që Ushtria Çlirimtare e Kosovës u formua dhe luftoi betejat vendimtare të viteve 1998–1999, Drenica qe sërish emri i bërthamës. Historia nuk ishte e harruar — ishte e gjallë.

Azem Galica nuk është thjesht hero folklori. Ai është shenjuesi i zgjedhjes: kur shteti nuk të mbron, kur kufijtë vizatohen pa pyetur, rrjeti i njerëzve — me besa, me armë, me kujtesë — mban gjallë diçka që nuk duhet humbur. Drenica e dinte këtë në 1912. E dinte edhe në 1924. Dhe e diti sërish në 1998.