Lidhja Demokratike e Kosovës dhe rezistenca pa armë

Ka momente kur një popull i tërë vendos të kundërpërgjigjet me durim atje ku pritej të kundërpërgjigjej me gjak. Më 23 dhjetor 1989, në një Prishtinë të zhveshur nga autonomia dhe e ndjekur nga policia e Beogradit, një grup shkrimtarësh, profesorësh e ish-disidentësh themeloi Lidhjen Demokratike të Kosovës. Në krye të saj u zgjodh një studiues i qetë i letërsisë, Ibrahim Rugova; sekretar Jusuf Buxhovi; në udhëheqje, mendja e ftohtë e Fehmi Aganit dhe organizimi i Bujar Bukoshit. Brenda pak muajsh kjo lidhje u bë ajo që pak parti në Evropë kanë guxuar të ëndërrojnë: zëri politik i mbi nëntëdhjetë për qind të një kombi.

Pse ka rëndësi

• LDK-ja u themelua më 23 dhjetor 1989 në Prishtinë si përgjigje e drejtpërdrejtë ndaj heqjes së autonomisë së Kosovës nga Sllobodan Millosheviçi, me Ibrahim Rugovën në krye.
• Në referendumin e 26–30 shtatorit 1991 rreth 87 për qind e votuesve dolën dhe gati 99 për qind votuan për pavarësi; zgjedhjet e para shumëpartiake të 24 majit 1992 u mbajtën nëpër shtëpi private, me pjesëmarrje mbi 89 për qind.
• Sistemi paralel — shkolla shqipe, fakultete e ambulanca larg syve të regjimit — financohej nga diaspora përmes Fondit «Tri për qind», një tatim vullnetar mbi të ardhurat.

Lindja nga heqja e autonomisë

LDK-ja nuk lindi në boshllëk. Ajo qe përgjigjja e drejtpërdrejtë ndaj heqjes së autonomisë së Kosovës më 1989, atij akti me të cilin Sllobodan Millosheviçi zhveshi krahinën nga vetëqeverisja që Kushtetuta e vitit 1974 i kishte njohur. Kur shteti të mohon shkollën, spitalin, gjuhën dhe vendin e punës, ai të lë vetëm dy rrugë: dorëzimin ose ndërtimin e një shteti tjetër mbi gërmadhat e të parit. Kosova zgjodhi të dytën, dhe LDK-ja u bë arkitekti i saj. Kjo është pjesë e rrugës së gjatë të Kosovës drejt lirisë, një rrugë që as filloi e as mbaroi me një gjeneratë të vetme.

Republika që votoi në fshehtësi

Rezistenca pa armë nuk qe pasivitet — qe punë e palodhur shtetndërtuese. Më 22 shtator 1991, Kosova shpalli veten Republikë sovrane e të pavarur. Nga 26 deri më 30 shtator të atij viti, në një referendum të mbajtur nën hundën e policisë, rreth 87 për qind e votuesve dolën dhe gati 99 për qind votuan për pavarësi. Më 24 maj 1992 u mbajtën zgjedhjet e para shumëpartiake: Beogradi i shpalli të paligjshme, populli i mbajti gjithsesi, nëpër shtëpi private e bodrume. Pjesëmarrja kaloi 89 për qind; Ibrahim Rugova u zgjodh president i Republikës së Kosovës me afro 99 për qind të votave. Kështu u krijua një paradoks i rrallë në historinë evropiane: një republikë me president, kuvend e qeveri, që nuk kontrollonte asnjë ndërtesë shtetërore.

Shteti në hije

Zemra e veprës së LDK-së qe ai mekanizëm që ne e quajmë sistemi paralel: shkolla shqipe që mbaheshin nëpër shtëpi, fakultete që jepnin mësim në bodrume, ambulanca që shëronin të sëmurët larg syve të regjimit, një administratë e tërë që funksiononte si shtet pa shtet. E gjithë kjo kërkonte para, dhe paratë erdhën nga diaspora që financoi lirinë — punëtorët shqiptarë në Gjermani, Zvicër e Amerikë, që derdhnin vullnetarisht një tatim prej tre për qind të të ardhurave për Fondin "Tri për qind". Ishte, në kuptimin më të mirëfilltë, një komb që paguante për ekzistencën e vet.

Rugova, "Gandhi i Ballkanit"

Figura që mishëroi këtë doktrinë ishte vetë presidenti. Ibrahim Rugova — me shallin e tij të përhershëm rreth qafës, me fjalimin e ngadaltë e të matur — u quajt "Gandhi i Ballkanit", dhe titulli nuk qe tërësisht lajkë. Logjika e tij ishte e ftohtë dhe e qartë: shqiptarët e Kosovës qenë të paarmatosur përballë njërit prej ushtrive më të forta të Evropës; një kryengritje e parakohshme do të jepte vetëm masakra dhe një justifikim për dëbim. Më mirë të mbahej populli gjallë, i organizuar dhe i dukshëm para botës, derisa rendi ndërkombëtar të detyrohej të vështronte nga Kosova. Për gati një dekadë, kjo strategji mbajti një popull të tërë jashtë luftës.

Kufiri i durimit

Por çdo strategji ka pikën ku thyhet, dhe ndershmëria intelektuale na detyron ta themi: rezistenca pa armë e LDK-së përfundoi e zhgënjyer pikërisht atje ku kishte shpresuar më shumë. Marrëveshja e Dejtonit më 1995, që mbylli luftën e Bosnjës, nuk i dha Kosovës asgjë — asnjë rresht, asnjë premtim. Mesazhi që mori brezi i ri qe i hidhur: bota i shpërblen ata që ngrenë armët dhe i harron ata që presin me durim. Nga kjo plagë lindi Ushtria Çlirimtare e Kosovës, e cila u shfaq haptas më 1997 dhe, pas Drenicës së shkurtit 1998, tërhoqi drejt vetes mijëra të rinj që kishin humbur besimin tek shalli i Rugovës. Vetë regjimi e tregoi se sa pak e respektonte durimin: më 6 maj 1999, forcat serbe vranë Fehmi Aganin, nënkryetarin e LDK-së dhe apostullin e padhunës e të pajtimit. Burri që kishte predikuar dialogun u vra pikërisht nga ata me të cilët kërkonte të fliste.

Trashëgimia

Të gjykosh LDK-në vetëm nga fundi i saj do të ishte padrejtësi historike. Po, doktrina e padhunës nuk e solli pavarësinë dhe u tejkalua nga gjyleja. Por për një dekadë të tërë ajo bëri diçka të jashtëzakonshme: mbajti gjallë idenë e shtetit kur shteti ishte ndaluar, mësoi një brez të tërë në gjuhën e vet kur gjuha ishte përjashtuar, dhe e mbajti çështjen e Kosovës si çështje politike e jo thjesht si problem sigurie. Kur erdhi liria, ajo erdhi mbi një popull që dinte ende të lexonte e të votonte, falë shkollave të bodrumeve. Rezistenca pa armë nuk e fitoi luftën — por e përgatiti kombin që ta mbijetonte atë.

Burimet:

• Encyclopædia Britannica, "Ibrahim Rugova" dhe "Kosovo: History".
• "Democratic League of Kosovo", Wikipedia (me referenca në burime akademike).
• International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia (ICTY), profili "Ibrahim Rugova".
• Refworld / Immigration and Refugee Board of Canada, "Chronology of Events: September 1991 – July 1992".
• Balkan Insight, "Ibrahim Rugova, Man of Letters Who Led Kosovo's Independence Struggle".
• Wikipedia — Lidhja Demokratike e Kosovës: themelimi më 23 dhjetor 1989, Rugova kryetar, Buxhovi sekretar
• Wikipedia (shqip) — LDK: kryesia themeluese (Rugova, Buxhovi, Agani, Bukoshi, Aliu, Kelmendi, Kraja)
• Wikipedia — Fehmi Agani (1932–1999), strategu i LDK-së, i vrarë më 6 maj 1999
• Wikipedia — Referendumi i shtatorit 1991: 87% pjesëmarrje, mbi 99% pro pavarësisë

— Redaksia ZHURMA