Zahir Pajaziti: pushka e parë e lirisë në Zonën e Llapit
Kur ra më 31 janar 1997 në një pritë të policisë serbe mbi rrugën e Vushtrrisë, Zahir Pajaziti ishte tridhjetë e katër vjeç dhe pothuajse i panjohur jashtë malësisë së Llapit. Brenda pak muajsh emri i tij do të bëhej thirrje: komandanti i parë i Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës që ra në betejë. Brezi e mbajti mend me një fjalë të vetme — pushka e parë e lirisë. Vdekja e tij, në një kohë kur bota ende nuk e njihte UÇK-në as si emër, nuk e mbylli rrjetin që përfaqësonte; e ndezi.
Kush ishte
Zahir Pajaziti lindi më 1 nëntor 1962 në Turuçicë të Podujevës, me origjinë e rrënjë nga fshati Orllan i Llapit, ku edhe u rrit. Ishte nga një familje e madhe fshatare — shtatë fëmijë, të rritur me mund nga prindërit Qerim e Fatime — në një trevë ku male, kufij e kujtesa kishin qenë prej brezash vija ndarëse midis një populli të vetëm. Llapi, si Drenica, ishte një prej atyre thellësirave ku gjuha shqipe, besa dhe kujtesa e qëndresës kishin mbijetuar edhe kur shteti që i sundonte përpiqej t'ua mohonte emrin.
Vitet '90 e gjetën Kosovën nën një regjim të dyfishtë: sundimin e dhunshëm serb pas heqjes së autonomisë në 1989, dhe qëndresën paqësore të Lidhjes Demokratike të Kosovës që kishte ndërtuar një shtet paralel — shkolla, shëndetësi, taksa vullnetare — pa pushkë. Ky dhjetëvjeçar i durimit e mbajti gjallë rrjetin, por shumë të rinj e ndien se durimi po mbaronte pa rezultat. Pajaziti iu bashkua bërthamës së armatosur që po lindte fshehtas nga ky mospajtim: iu përgjigj thirrjes rreth vitit 1993–94 dhe u bë një prej organizatorëve të parë të asaj që së shpejti do të quhej Ushtria Çlirimtare e Kosovës.
Kronologjia
- 1 nëntor 1962Lind në Turuçicë, Podujevë; me origjinë nga Orllani i Llapit.
- 1989Serbia heq autonominë e Kosovës; nis dekada e sundimit të drejtpërdrejtë e e qëndresës paqësore.
- rreth 1993–94Bashkohet me bërthamën e armatosur; bëhet organizator i hershëm i UÇK-së në Zonën e Llapit.
- 1996Sulme të para të UÇK-së kundër objektivave të sigurisë serbe; Pajaziti mban komandën në Llap.
- 31 janar 1997Ra në pritë te Pestova (Vushtrri) bashkë me Hakif Zejnullahun dhe Edmond Hoxhën.
- 2000Ngrihet përmendorja në sheshin qendror të Prishtinës që mban emrin e tij.
- 2008Shpallet Hero i Kosovës nga presidenti Fatmir Sejdiu.
Komandanti i Llapit
Pajaziti komandoi Shtabin e Zonës Operative të Llapit — një nga zonat e para ku UÇK-ja mori formë të organizuar. Në një kohë kur lëvizja numërohej me dhjetëra, jo mijëra, të armatosur, roli i tij ishte dyfish: të mbante gjallë një strukturë ushtarake në ilegalitet dhe të lidhte malësinë e Llapit me bërthamat e tjera — Drenicën në perëndim dhe rrjetin e mërgatës që, nga Zvicra e Gjermania, financonte e furnizonte qëndresën. Mërgata shqiptare e viteve '90 ishte vetë një rrjet: mbante gjallë gjuhën, dërgonte para dhe, kur erdhi ora, dërgoi njerëz prapa në mal.
Më 31 janar 1997, duke lëvizur mbi rrugën pranë Pestovës në komunën e Vushtrrisë, kolona e tij ra në një pritë të organizuar nga forcat serbe. Aty u vranë tre veta: Zahir Pajaziti, zëvendëskomandanti i tij Hakif Zejnullahu, dhe Edmond Hoxha. Ishte hera e parë që një komandant i UÇK-së binte në përballje të armatosur — një ngjarje që deri atëherë shumëkush, brenda e jashtë Kosovës, e kishte quajtur trilizëm apo provokim.
Rëndësia e asaj rënieje nuk qëndroi te numri. Qëndroi te fakti se ajo e bëri UÇK-në reale. Për vite, edhe zëra shqiptarë e kishin quajtur qëndresën e armatosur aventurë të pamenduar; Perëndimi ende fliste vetëm me udhëheqjen paqësore të Prishtinës. Vdekja e Pajazitit — publike, e dokumentuar, e pamohueshme — tregoi se ekzistonte një ushtri, sado e vogël, e gatshme të binte. Sipas historiografisë kosovare dhe dëshmive të UÇK-së, rënia e tij mobilizoi qindra të rinj që në muajt e mëpasëm iu bashkuan radhëve, deri te shpërthimi i madh i Drenicës në 1998.
Pushka e parë e lirisë
Sot Zahir Pajaziti është Hero i Kosovës — titull i dhënë pas vdekjes në 2008. Në qendër të Prishtinës, në sheshin që mban emrin e tij, përmendorja e ngritur në vitin 2000 e paraqet komandantin mbi kalë; një tjetër i është ngritur në Podujevë, dhe Brigada 153 e Zonës Operative të Llapit u pagëzua me emrin e tij gjatë luftës. Rrugë, shkolla e institucione në mbarë Kosovën e mbajnë sot.
Por kujtesa më e thellë nuk është te bronzi. Është te data: janar 1997. Kur Pajaziti ra, lufta e madhe ende nuk kishte nisur, bota ende nuk dëgjonte, dhe të merrje pushkën dukej ende e pamundur. Ai mbetet dëshmia se rrjeti shqiptar — gjuha, besa, kujtesa, mërgata — nuk ishte shkëputur as në dhjetëvjeçarin e durimit; vetëm priste orën të ndryshonte formë. Nga durimi te pushka, nga malësia te sheshi qendror i kryeqytetit, «pushka e parë e lirisë» e Llapit e nisi një radhë të gjatë emrash që Kosova do t'i quante dëshmorë.
Burimet
Fakte të dokumentuara. Zahir Pajaziti lindi më 1 nëntor 1962 në Turuçicë (Podujevë), me origjinë nga Orllani i Llapit, dhe ra më 31 janar 1997 në një pritë të forcave serbe te Pestova në komunën e Vushtrrisë, bashkë me Hakif Zejnullahun dhe Edmond Hoxhën. Ishte komandant i Zonës Operative të Llapit dhe komandanti i parë i UÇK-së që ra në përballje të armatosur. U shpall Hero i Kosovës pas vdekjes në vitin 2008 nga presidenti Fatmir Sejdiu; përmendorja e tij në sheshin qendror të Prishtinës u ngrit në vitin 2000. Këto mbahen nga regjistri publik kosovar i kujtesës (KOHA.net, Bota Sot, KosovaPress) dhe janë të përmbledhura te zëri enciklopedik mbi të, i kontrolluar kryq me burime shqiptare.
Pozicionim (FACT/CLAIM). Se ai ishte komandanti i parë i UÇK-së që ra në betejë është fakt i pranuar gjerësisht në historiografinë kosovare dhe në kujtesën publike. Numri i saktë i pjesëtarëve të UÇK-së në 1996–97 dhe rrjedha e detajuar e sulmeve të para janë ende objekt studimi — i japim si kornizë historike, jo si shifra të mbyllura. Për periudhën e luftës i referohemi burimeve të verifikuara (regjistri kosovar i kujtesës, Human Rights Watch, dhe historiografia e pavarur si Tim Judah, Kosovo: War and Revenge, Yale University Press), kurrë kornizës serbe mbi «kush e nisi».
Harta mendore
Tërhiqi nyjet, zmadho, dhe kliko për të lëvizur nëpër muze.