Vazhdo leximin
⌕ ☆

Person · Lufta e Kosovës

Zahir Pajaziti

–

Pushka e parë e lirisë në Zonën e Llapit

Komandanti i parë i UÇK-së që ra në betejë (janar 1997) — 'pushka e parë e lirisë' e Zonës Operative të Llapit. Hero i Kosovës.

Përmendorja e Zahir Pajazitit në qendër të Prishtinës — Ferran Cornellà
Përmendorja e Zahir Pajazitit në qendër të Prishtinës — Ferran Cornellà, CC BY-SA 3.0 / Wikimedia Commons

Zahir Pajaziti (Turuçicë e Podujevës, 1 nëntor 1962 – Pestovë e Vushtrrisë, 31 janar 1997) ishte komandanti i Zonës Operative të Llapit dhe komandanti i parë i UÇK-së që ra në betejë, i shpallur Hero i Kosovës më 2008.

Përmbajtja5 pjesë
  1. Biografia
  2. Kronologjia
  3. Komandanti i Llapit
  4. Pushka e parë e lirisë
  5. Burimet

Kur ra më 31 janar 1997 në një pritë të policisë serbe mbi rrugën e Vushtrrisë, Zahir Pajaziti ishte tridhjetë e katër vjeç dhe pothuajse i panjohur jashtë malësisë së Llapit. Brenda pak muajsh emri i tij do të bëhej thirrje: komandanti i parë i Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës që ra në betejë. Brezi e mbajti mend me një fjalë të vetme — pushka e parë e lirisë. Vdekja e tij, në një kohë kur bota ende nuk e njihte UÇK-në as si emër, nuk e mbylli rrjetin që përfaqësonte; e ndezi.

Pse ka rëndësi

  • Komandanti i parë i Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës që ra në betejë — vrarë më 31 janar 1997 në një pritë të policisë serbe mbi rrugën e Vushtrrisë, tridhjetë e katër vjeç.
  • Lindi më 1 nëntor 1962 në Turuçicë të Podujevës, me rrënjë nga fshati Orllan i Llapit — një prej thellësirave ku gjuha, besa dhe kujtesa e qëndresës kishin mbijetuar.
  • Brezi e mbajti mend me një fjalë të vetme — pushka e parë e lirisë; vdekja e tij nuk e mbylli rrjetin që përfaqësonte, por e ndezi.

Biografia

Zahir Pajaziti lindi më 1 nëntor 1962 në Turuçicë të Podujevës, me origjinë e rrënjë nga fshati Orllan i Llapit, ku edhe u rrit. Ishte nga një familje e madhe fshatare — shtatë fëmijë, të rritur me mund nga prindërit Qerim e Fatime — në një trevë ku male, kufij e kujtesa kishin qenë prej brezash vija ndarëse midis një populli të vetëm. Llapi, si Drenica, ishte një prej atyre thellësirave ku gjuha shqipe, besa dhe kujtesa e qëndresës kishin mbijetuar edhe kur shteti që i sundonte përpiqej t'ua mohonte emrin.

Vitet '90 e gjetën Kosovën nën një regjim të dyfishtë: sundimin e dhunshëm serb pas heqjes së autonomisë në 1989, dhe qëndresën paqësore të Lidhjes Demokratike të Kosovës që kishte ndërtuar një shtet paralel — shkolla, shëndetësi, taksa vullnetare — pa pushkë. Ky dhjetëvjeçar i durimit e mbajti gjallë rrjetin, por shumë të rinj e ndien se durimi po mbaronte pa rezultat. Pajaziti iu bashkua bërthamës së armatosur që po lindte fshehtas nga ky mospajtim: sipas biografisë që i kushton Radio Kosova e Lirë, në nëntor 1991 ishte ndër 150 të rinjtë nga Kosova që bënë stërvitje ushtarake në Shqipëri, dhe nga maji i vitit 1994 kalonte rregullisht kufirin për t'u sjellë armë grupeve guerile që po bëheshin ushtri; e njëjta radio, në biografinë e nipit të tij Hakif Zejnullahu, e vendos lidhjen e tyre me militantët e UÇK-së në vitin 1995. U bë kështu një prej organizatorëve të parë të asaj që së shpejti do të quhej Ushtria Çlirimtare e Kosovës.

Kronologjia

  • 1 nëntor 1962Lind në Turuçicë, Podujevë; me origjinë nga Orllani i Llapit.
  • 1989Serbia heq autonominë e Kosovës; nis dekada e sundimit të drejtpërdrejtë e e qëndresës paqësore.
  • 1991–1995Stërvitje ushtarake në Shqipëri (nëntor 1991); nga maji 1994 furnizon me armë grupet guerile; më 1995, sipas Radio Kosovës së Lirë, lidhet me militantët e UÇK-së në Zonën e Llapit.
  • 1996Sulme të para të UÇK-së kundër objektivave të sigurisë serbe; Pajaziti mban komandën në Llap.
  • 31 janar 1997Ra në pritë te Pestova (Vushtrri) bashkë me Hakif Zejnullahun dhe Edmond Hoxhën.
  • 28 nëntor 2000Ditën e Flamurit zbulohet përmendorja e tij prej bronzi në qendër të Prishtinës, në sheshin që sot mban emrin e tij.
  • 2008Më 31 janar shpallet Hero i Kosovës nga Presidenca e Kosovës.

Komandanti i Llapit

Pajaziti komandoi Shtabin e Zonës Operative të Llapit — një nga zonat e para ku UÇK-ja mori formë të organizuar. Në një kohë kur lëvizja numërohej me dhjetëra, jo mijëra, të armatosur, roli i tij ishte dyfish: të mbante gjallë një strukturë ushtarake në ilegalitet dhe të lidhte malësinë e Llapit me bërthamat e tjera — Drenicën në perëndim dhe rrjetin e mërgatës që, nga Zvicra e Gjermania, financonte e furnizonte qëndresën. Mërgata shqiptare e viteve '90 ishte vetë një rrjet: mbante gjallë gjuhën, dërgonte para dhe, kur erdhi ora, dërgoi njerëz prapa në mal.

Më 31 janar 1997, në hyrje të Pestovës, në komunën e Vushtrrisë, vetura e tij, një Ladë me tre burra të armatosur, ra në një pritë të organizuar nga policia serbe. Aty u vranë të tre: Zahir Pajaziti, zëvendëskomandanti i tij Hakif Zejnullahu, dhe Edmond Hoxha. Emrat e policëve që qëlluan, shkruante Prishtina Insight më 2023, nuk dihen ende. Ishte hera e parë që një komandant i UÇK-së binte në përballje të armatosur — një ngjarje që deri atëherë shumëkush, brenda e jashtë Kosovës, e kishte quajtur trilizëm apo provokim.

Rëndësia e asaj rënieje nuk qëndroi te numri. Qëndroi te fakti se ajo e bëri UÇK-në reale. Për vite, edhe zëra shqiptarë e kishin quajtur qëndresën e armatosur aventurë të pamenduar; Perëndimi ende fliste vetëm me udhëheqjen paqësore të Prishtinës. Vdekja e Pajazitit — publike, e dokumentuar, e pamohueshme — tregoi se ekzistonte një ushtri, sado e vogël, e gatshme të binte. Sipas historiografisë kosovare dhe dëshmive të UÇK-së, rënia e tij mobilizoi qindra të rinj që në muajt e mëpasëm iu bashkuan radhëve, deri te shpërthimi i madh i Drenicës në 1998.

Pushka e parë e lirisë

Sot Zahir Pajaziti është Hero i Kosovës — titull i dhënë pas vdekjes në 2008. Në qendër të Prishtinës, në sheshin që mban emrin e tij, përmendorja prej bronzi, e zbuluar më 28 nëntor 2000, Ditën e Flamurit, e paraqet komandantin në këmbë, me pushkë; një tjetër i është ngritur në Podujevë, dhe Brigada 153 e Zonës Operative të Llapit u pagëzua me emrin e tij gjatë luftës. Rrugë, shkolla e institucione në mbarë Kosovën e mbajnë sot.

Por kujtesa më e thellë nuk është te bronzi. Është te data: janar 1997. Kur Pajaziti ra, lufta e madhe ende nuk kishte nisur, bota ende nuk dëgjonte, dhe të merrje pushkën dukej ende e pamundur. Ai mbetet dëshmia se rrjeti shqiptar — gjuha, besa, kujtesa, mërgata — nuk ishte shkëputur as në dhjetëvjeçarin e durimit; vetëm priste orën të ndryshonte formë. Nga durimi te pushka, nga malësia te sheshi qendror i kryeqytetit, «pushka e parë e lirisë» e Llapit e nisi një radhë të gjatë emrash që Kosova do t'i quante dëshmorë.

Burimet

Fakte të dokumentuara. Zahir Pajaziti lindi më 1 nëntor 1962 në Turuçicë (Podujevë), me origjinë nga Orllani i Llapit, dhe ra më 31 janar 1997 në një pritë të forcave serbe te Pestova në komunën e Vushtrrisë, bashkë me Hakif Zejnullahun dhe Edmond Hoxhën. Ishte komandant i Zonës Operative të Llapit dhe komandanti i parë i UÇK-së që ra në përballje të armatosur. U shpall Hero i Kosovës pas vdekjes, më 31 janar 2008, nga Presidenca e Kosovës; përmendorja e tij në qendër të Prishtinës u zbulua më 28 nëntor 2000, Ditën e Flamurit, siç e njoftuan të nesërmen KOHA Ditore, Bota Sot dhe Kosova Sot sipas përmbledhjes së shtypit të UNMIK-ut (29 nëntor 2000). Këto mbahen nga regjistri publik kosovar i kujtesës (Radio Kosova e Lirë, Prishtina Insight, Mesazhi) dhe janë të përmbledhura te zëri enciklopedik mbi të, i kontrolluar kryq me burime shqiptare.

Fakti dhe interpretimi. Se ai ishte komandanti i parë i UÇK-së që ra në betejë është fakt i pranuar gjerësisht në historiografinë kosovare dhe në kujtesën publike. Numri i saktë i pjesëtarëve të UÇK-së në 1996–97 dhe rrjedha e detajuar e sulmeve të para janë ende objekt studimi — i japim si kornizë historike, jo si shifra të mbyllura. Për periudhën e luftës i referohemi burimeve të verifikuara (regjistri kosovar i kujtesës, Human Rights Watch, dhe historiografia e pavarur si Tim Judah, Kosovo: War and Revenge, Yale University Press), kurrë kornizës serbe mbi «kush e nisi».

Lidhjet

16

Personat

  • Adem Jashari — bashkëkohës, foli i madh i qëndresës, ra 1998
  • Adem Demaçi — veterani i qëndresës që përfaqësonte kalimin te armët
  • Hakif Zejnullahu — zëvendëskomandant, ra bashkë me të
  • Edmond Hoxha — ra bashkë me të
  • Ilir Konushevci — vartësi i tij në Llap; pas rënies së Zahirit mori logjistikën
  • Hakif Zejnullahu — nipi dhe zëvendësi, ra me të

Ngjarjet

Vendet

  • Drenica — djepi tjetër i UÇK-së
  • Zona e Llapit — zona operative që komandoi
  • Orllani — origjina, malësia e Llapit
  • Pestova (Vushtrri) — vendi ku ra, 31 janar 1997
  • Podujeva — biri i Podujevës; baza e parë në Lladoc
  • Vushtrria — ra te Pestova e Vushtrrisë

Organizatat

Lajmi i fundit

Personat →

Koleksione · të dhëna të verifikuara

Nga lajmet më të lexuara sot

Përditësuar

Redaksia ZHURMA · · Përditësuar · 8 min lexim

Pyet Zhurmën
Shërbime, enciklopedi dhe lajme