5 marsi 1998: sulmi i policisë serbe në Prekaz dhe rënia e familjes Jashari

Kur policia serbe hyri në Prekaz më 5 mars 1998, ajo nuk po arrestonte një njeri. Ajo po provonte të shlyente një familje. Rreth një mijë efektivë — njësi speciale e MUP-it, njësi kundërterroriste, disa repartë të Ushtrisë Jugosllave — rrethuan kompleksin Jashari me tanke T-55, automjete të blinduara, artileri dhe të paktën një helikopter sulmues. Ultimatumi dy-orësh i dorëzimit skadoi; vetë Adem Jashari ishte pasuesi i një linjë guerrilësh kosovarë që nuk kishin parashikuar kurrë të dorëzoheshin. Bombardimi zgjati pesëdhjetë e dy orë. Kur zjarri u shua më 7 mars, në kompleks kishin rënë rreth pesëdhjetë e tetë pjesëtarë të familjes Jashari — tetëmbëdhjetë gra, dhjetë fëmijë nën moshën gjashtëmbëdhjetë vjeç. E vetmja e mbijetuar nga shtëpia qendrore ishte Besarta Jashari, njëmbëdhjetë vjeçe, bija e Hamzës. Ajo që do të bëhej miti më i fortë i Kosovës moderne filloi në atë oborr të djegur.

Pse ka rëndësi

• Më 5 mars 1998 rreth një mijë efektivë serbë — njësi speciale të MUP-it, njësi kundërterroriste dhe repartë të Ushtrisë Jugosllave — rrethuan kompleksin Jashari në Prekaz me tanke T-55, artileri dhe së paku një helikopter sulmues.
• Bombardimi zgjati 52 orë; kur zjarri u shua më 7 mars, në kompleks kishin rënë rreth 58 pjesëtarë të familjes Jashari, mes tyre 18 gra dhe 10 fëmijë nën 16 vjeç. Nga shtëpia qendrore mbijetoi vetëm Besarta Jashari, njëmbëdhjetë vjeçe.
• Prekazi ndodhi pasi çdo opsion tjetër u kishte mbyllur: autonomia e Kosovës u shfuqizua në mars 1989, dhe një gjykatë jugosllave e dënoi Adem Jasharin në mungesë si "terrorist" në korrik 1997 — proces që Human Rights Watch e cilësoi të paaftë për standardet ndërkombëtare.

Adem Jashari lindi më 28 nëntor 1955 në Prekaz, në Drenicë — zemra malore e Kosovës, krahinë që nga gjysma e shekullit XIX e tutje kishte qenë djep i rezistencave antiserbe, antiturke, antimonarkike, një pas tjetrës. Babai Shaban ishte mësues; familja mbante në kujtesën kolektive pjesëmarrjen në lëvizjet kaçake të viteve 1920–1930. Tim Judah, gazetar britanik që ka ndjekur Kosovën që prej viteve 1980, e ka përshkruar Ademin si dikë që "i urrente serbët", por "nuk ishte guerrilas ideologjik". Kjo ka rëndësi. Ideologët kërkojnë revolucione; Jashari kërkonte mbrojtjen e terrenit, gjuhës, familjes. Qeveria jugosllave, pas abolimit të autonomisë së Kosovës në mars 1989 nga Sllobodan Millosheviqi, i hoqi të gjitha opsionet e tjera.

Gjatë viteve 1991–1992 ai shkoi në Shqipëri për stërvitje ushtarake — në Labinot-Mal, bashkë me rreth njëqind kosovarë të tjerë — në një kohë kur Tirana e sapo-çliruar nga komunizmi ende nuk kishte politikë të qartë për Kosovën. Në dhjetor 1991, policia serbe rrethoi shtëpinë e Jasharëve në Prekaz për ta arrestuar Ademin dhe vëllain Hamëz; një turmë e madhe fshatarësh, e mbledhur brenda pak orësh, i detyroi forcat të largohen. Ky moment u bë një lloj garancie: Jashari nuk mund të arrestohej pa një betejë. Në vitin 1993 u ndalua në Shqipëri, por u lirua me ndërhyrjen e Ushtrisë shqiptare. Në korrik 1997 u dënua në mungesë si "terrorist" nga një gjykatë jugosllave; Human Rights Watch e përshkroi procesin si të paaftë për të përmbushur "standardet ndërkombëtare". Në janar 1998, një përpjekje e re për të sulmuar shtëpinë dështoi. Për atë kohë, reparti i Jasharëve në Drenicë ishte bërë bërthama operative e asaj që më 17 nëntor 1994 ishte shpallur zyrtarisht Ushtria Çlirimtare e Kosovës — UÇK.

Kolapsi i shtetit shqiptar në pranverën e vitit 1997 — kur skemat piramidale përmbysën qeverinë dhe arsenalet ushtarake u hapën — ndryshoi gjithçka. Qindra mijëra armë, kryesisht pushkë Kallashnikov dhe municion ushtarak, kaluan brenda pak muajsh kufirin verilindor dhe mbushën Drenicën. Derisa gjatë viteve 1993–1996 UÇK-ja kishte qenë një grupim prej disa qindra vetësh me veprim simbolik, në fillim të vitit 1998 kishte rreth pesëqind luftëtarë aktivë; brenda vitit numri do të arrinte në shtatëmbëdhjetë mijë. Jasharët u gjendën në qendër të kësaj rrjedhe. Shtëpia e tyre në Prekaz — komplet prej tre godinash, e rrethuar me mure guri — u bë njëkohësisht kazermë, arsenal dhe simbol. Babai Shaban, mësues i gjuhës shqipe që kishte kaluar dekada duke u mësuar fëmijëve të fshatit letërsinë e Naim Frashërit e të De Radës, në moshën shtatëdhjetë e pesë vjeç nuk u largua nga kompleksi. Edhe ai mbeti në Prekaz gjatë tri ditëve të marsit 1998. Në kujtesën familjare, mësuesi dhe komandanti ishin bërë e njëjta figurë.

Beteja e Prekazit dhe konteksti i saj

Vala e dytë e sulmeve filloi më 28 shkurt 1998. Në Likoshane, UÇK vrau katër oficerë policie serbe. Më 5 mars, në Donje Prekaz, një patrullë tjetër ra në pritë. Përgjigjja serbe — e planifikuar, jo reaktive — ishte operacioni i Prekazit: eliminimi i familjes Jashari jo si dënim për sulmin e atij mëngjesi, por si mesazh për gjithë Drenicën. Amnesty International më vonë do të arrinte në konkluzionin se qëllimi i operacionit ishte "të eliminojë të dyshuarit dhe familjet e tyre", jo të arrestojë luftëtarë. Human Rights Watch dokumentoi ekzekutime të shpejta dhe "forcë të tepruar dhe pa dallim". Pas betejës, deri në pesë mijë banorë u shpërngulën nga rrethina.

Ajo që ndodhi në tri ditët e marsit 1998 transformoi Kosovën. Deri në atë moment, shumica e kosovarëve shqiptarë e mbështesnin rezistencën paqësore të Ibrahim Rugovës. Pas Prekazit, mbështetja kaloi, gati brenda natës, tek UÇK. Më 13 mars, pesëdhjetë mijë protestuan në Prishtinë; deri në fund të muajit, më shumë se njëqind mijë marshuan në qytetet amerikane dhe evropiane. Operacioni serb — projektuar për të shtypur rezistencën — prodhoi pikërisht të kundërtën. Brenda nëntë muajsh, UÇK kishte kapur rreth dyzet për qind të territorit të Kosovës. Brenda trembëdhjetë muajsh, NATO bombardonte Jugosllavinë.

Të rënët — emrat, moshat dhe varri i 10 marsit

Dokumentimi emër-për-emër i të rënëve vjen nga Human Rights Watch. Ndër ta ishin Shaban Jashari, 74 vjeç, pleku i familjes dhe mësuesi i fshatit; Zahide Jashari, 72 vjeçe, e vrarë bashkë me burrin; komandanti Adem Jashari, 42 vjeç; vëllai i tij Hamëz Jashari, 47 vjeç; Qazim Jashari, 47 vjeç, i qëlluar — sipas HRW — në shkallët e shtëpisë me duart ngritur lart; dhe Nazim Jashari, 26 vjeç, i ekzekutuar pasi u detyrua të shtrihej e të ngrihej disa herë. Ndër më të rinjtë e rënë, sipas të njëjtit dokumentacion: Blerina 7 vjeçe, Fatime 8 vjeçe, Blerim 12 vjeç, Kushtrim 13 vjeç, Lirije 14 vjeçe, Besim 16 vjeç dhe Afete 17 vjeçe.

Sipas Prishtina Insight, në sulm u vranë edhe anëtarë të familjes rome Gashi — Fatime dhe Bajram Gashi — përfshirë një djalë të vogël që mbante në krah motrën e tij njëvjeçare. Ky detaj, shpesh i lënë jashtë kujtesës publike, tregon se brenda kompleksit nuk u kursye askush. Besarta Jashari, njëmbëdhjetë vjeçe, mbijetoi sepse u fsheh pas një arke buke brenda kompoundit dhe u gjet vetëm pasi forcat serbe u tërhoqën.

Sipas HRW, më 10 mars 1998 — tri ditë pas rënies së kompleksit — autoritetet jugosllave hapën me buldozer një varr masiv dhe varrosën aty 56 kufoma, dhjetë prej të cilave mbetën të paidentifikuara. Familjet mundën t'i rivarrosnin trupat sipas ritit islam vetëm më 11 mars. Beogradi refuzoi çdo hetim forensik ndërkombëtar: ekipet e specializuara nuk u lejuan të hynin dhe asnjë autopsi nuk u krye sipas kërkesave ligjore. Bekim Blakaj, drejtor ekzekutiv i Qendrës për Ligj Humanitar në Kosovë, i ka thënë Prishtina Insight se dokumentimi rigoroz i viktimave "nuk lë asnjë hapësirë për manipulim me viktimat".

Miti dhe rekordi

Adem Jashari u shenjtërua pothuajse menjëherë. Në vitin 2008, pas shpalljes së pavarësisë, ai mori titullin "Hero i Kosovës". Kompleksi Memorial Adem Jashari në Prekaz u bë vendi i pelegrinazhit më të vizituar i vendit. Rrugë, aeroporte, stadiume, shkolla — emri i tij është kudo në Kosovë. Vazhdimësia e FSK-së nga UÇK-ja — pretendim i kontestuar nga Serbia, por zyrtar në Prishtinë — mbështet në "Komandant Legjendar" një pjesë të legjitimitetit të shtetit të ri.

Por një profil serioz duhet t'i emërojë edhe çështjet që shenjtërimi i shmang. Sulmet e UÇK-së në vitin 1997 — në një kohë kur Kosova ishte ende në gjendjen e rezistencës paqësore të organizuar — nuk ishin pa kosto. Strategjia e provokimit të përgjigjes serbe për të ndërkombëtarizuar çështjen funksionoi politikisht; ajo ishte, megjithatë, një strategji që parashihte viktima civile si kosto të parashikuar. Kritika më e ndershme ndaj UÇK-së — e artikuluar në vitet 2000 nga disa komentatorë kosovarë, shqiptarë dhe ndërkombëtarë — nuk është se nuk duhej të kishte luftë. Është se lufta filloi në një mënyrë që e bëri gjakderdhjen e civilëve të pashmangshme.

Kjo nuk e zvogëlon Jasharin. Ai nuk ishte strateg diplomatik; ai ishte komandant terreni i një familjeje që kishte zgjedhur, brez pas brezi, të mos dorëzohej. Gjatë pesëdhjetë e dy orëve të Prekazit, ai mund të ishte dorëzuar — dhe familja e tij mund të kishte jetuar. Ai nuk u dorëzua sepse dorëzimi do të kishte qenë, në logjikën e tij, zhdukja e një linjë të tërë të kujtesës kosovare. U zgjodh varri para nënshtrimit. Kjo zgjedhje, e kryer publikisht, e bërë e padiskutueshme nga bombardimi, është thelbi i mitit — dhe në kufirin ku miti dhe historia takohen, Jashari qëndron pa kompromis.

Kosova që ekziston sot është në masë të madhe produkt i asaj zgjedhjeje. Kjo është ajo që duhet kujtuar; ajo që nuk duhet lejuar të harrohet është se çmimi i paguar për atë zgjedhje nuk ishte vetëm i Jasharëve.

Lexo edhe: Prekazi: vendi ku familja Jashari ra më 5–7 mars 1998 — eksponati i plotë.

Burim: Wikipedia (en, sq), Human Rights Watch (1998–1999), Amnesty International, Prishtina Insight, Tim Judah ("Kosovo: War and Revenge", 2000); artikujt e Zhurmës të lidhur tregohen më poshtë. — Redaksia ZHURMA

Burimet

• Human Rights Watch, «Humanitarian Law Violations in Kosovo» (1998) — dokumentimi i operacioneve serbe në Drenicë dhe vlerësimi i procesit gjyqësor në mungesë kundër Adem Jasharit.
• Kosovo Memory Book (Fondi për të Drejtën Humanitare) — regjistri emër-për-emër i viktimave të luftës së Kosovës, përfshirë rënët e Prekazit.
• ICTY, çështja «Prokurori kundër Sllobodan Millosheviqit» — aktakuza dhe provat për zinxhirin komandues serb në Kosovë.
• Masakra e Prekazit, 5–7 mars 1998 — kronologjia e rrethimit dhe lista e rënëve.
• Adem Jashari (1955–1998) — biografia, Drenica dhe linja e rezistencës familjare.