Lufta e Kosovës 1998–1999

Ka luftëra që zgjasin gjatë e harrohen shpejt, dhe ka të tjera që, brenda pak muajsh, e rishkruajnë fatin e një populli. Lufta e Kosovës qe nga këto të dytat. Brenda pak më shumë se një viti — nga shpërthimi i armatosur i pranverës 1998 deri te tërheqja e ushtrisë jugosllave në qershor 1999 — u mbyll një epokë e tërë shtypjeje dhe u hap rruga drejt shtetit të sotëm. Ishte një luftë e shkurtër në kohë, por e thellë në pasoja: mbi trembëdhjetë mijë të vdekur e të zhdukur, gati gjysma e popullsisë e dëbuar nga vatrat, dhe, në fund, ndërhyrja e parë e madhe ushtarake e Aleancës Atlantike e ndërmarrë pa miratimin e Këshillit të Sigurimit.

Pse ka rëndësi

• Lufta zgjati nga shpërthimi i armatosur i pranverës 1998 deri te tërheqja e ushtrisë jugosllave në qershor 1999 dhe la mbi trembëdhjetë mijë të vdekur e të zhdukur, me gati gjysmën e popullsisë të dëbuar nga vatrat.
• Ajo qe kulmi i një dekade represioni pas heqjes së autonomisë më 1989; masakra e Prekazit më 5 mars 1998, ku u vra Adem Jashari me dhjetëra anëtarë të familjes, i mbushi radhët e UÇK-së brenda javësh.
• Masakra e Reçakut më 15 janar 1999, me dyzet e pesë civilë shqiptarë të vrarë, e detyroi Perëndimin të ndryshonte qëndrim — çka çoi te Konferenca e Rambujesë dhe te ndërhyrja e parë e madhe e NATO-s pa miratim të Këshillit të Sigurimit.

Nga rezistenca pa armë te pushka

Lufta nuk lindi nga hiçi. Ajo qe kulmi i një dekade të tërë represioni, që nis me heqjen e autonomisë në 1989 dhe vijon me ndërtimin e atij organizimi të jashtëzakonshëm që ishte sistemi paralel — shkollat, spitalet dhe institucionet shqiptare në hije. Për gati një dekadë, politika e Ibrahim Rugovës e mbajti çështjen e Kosovës larg dhunës, duke shpresuar te ndërgjegjja e Perëndimit. Por Marrëveshja e Dejtonit e vitit 1995, që e la Kosovën jashtë çdo zgjidhjeje, e theu këtë shpresë. Aty ku rezistenca paqësore nuk dha frytin e pritur, lindi Ushtria Çlirimtare e Kosovës.

Kthesa erdhi në fund të shkurtit dhe fillimin e marsit 1998, në zemrën e Drenicës. Forcat speciale serbe sulmuan fshatrat Likoshan e Çirez, dhe më 5 mars 1998 rrethuan kullën e familjes Jashari në Prekaz. Aty u vra Adem Jashari bashkë me dhjetëra anëtarë të familjes së tij, gra e fëmijë përfshirë. Masakra e Prekazit, larg nga ta shuante kryengritjen, e ndezi atë: emri i Jasharit u bë flamur, dhe radhët e UÇK-së u mbushën brenda javësh.

Viti 1998: ngritje, ofensivë dhe armëpushim

Gjatë verës së 1998-ës UÇK-ja kontrolloi gjerësisht zona të tëra rurale, sidomos në Drenicë e në Dukagjin. Por ky zgjerim i shpejtë e gjeti të papërgatitur përballë makinës ushtarake jugosllave. Ofensiva e madhe serbe e fundverës — me artileri, blinda e helikopterë — i theu pozicionet e UÇK-së dhe shkaktoi një valë të parë të madhe dëbimi: deri në fund të vitit, mbi dyqind e pesëdhjetë mijë veta ishin zhvendosur brenda Kosovës, shumë prej tyre të strehuar nëpër male në prag të dimrit.

Presioni ndërkombëtar solli, në tetor 1998, marrëveshjen Holbrooke–Millosheviç dhe vendosjen e Misionit Verifikues të OSBE-së — rreth dyqind vëzhgues të paarmatosur. Armëpushimi e uli dhunën për pak javë, por nuk e zgjidhi asgjë. Ushtria jugosllave nuk u tërhoq vërtet; UÇK-ja shfrytëzoi pushimin për të rikthyer pozicionet. Lufta rifilloi në dhjetor.

Reçaku dhe Rambujeja

Pika e kthesës ndërkombëtare erdhi më 15 janar 1999 në fshatin Reçak, ku forcat serbe vranë dyzet e pesë civilë shqiptarë. Kryetari i Misionit Verifikues të OSBE-së, William Walker, e vizitoi vendngjarjen të nesërmen dhe nuk hezitoi ta quante para kamerave “masakër, krim kundër njerëzimit” — një deklaratë që e detyroi Perëndimin të ndryshonte qëndrim. U thirr Konferenca e Rambujesë në Francë, ku delegacionit shqiptar iu kërkua të pranonte autonominë me prani ndërkombëtare. Pala shqiptare në fund nënshkroi; Beogradi i Millosheviçit e refuzoi. Refuzimi serb hapi derën e fundit që mbetej: ndërhyrjen ushtarake.

78 ditë bombardim dhe spastrim etnik

Më 24 mars 1999 nisi Operacioni Forca Aleate — fushata ajrore e NATO-s kundër Republikës Federale të Jugosllavisë. Përgjigjja e Beogradit qe e tmerrshme: ndërsa bombat binin, forcat serbe nisën spastrimin etnik sistematik të Kosovës. Masakrat dhe dëbimi i 1999-ës e zbrazën vendin me një shpejtësi rrëqethëse. Sipas Human Rights Watch, brenda pak javësh rreth tetëqind e gjashtëdhjetë e tre mijë shqiptarë — thuajse nëntëdhjetë për qind e mbarë popullsisë shqiptare të Kosovës — u shtynë drejt Maqedonisë, Shqipërisë e Malit të Zi, ndërsa qindra mijë të tjerë u fshehën nëpër male. Raporti i HRW-së Under Orders (2001), i mbështetur mbi mbi gjashtëqind dëshmi, e cilësoi fushatën si “të planifikuar metodikisht dhe të zbatuar me një shkallë shumë të lartë koordinimi e kontrolli”.

Bombardimi qe i gjatë e jo pa kosto: zgjati shtatëdhjetë e tetë ditë dhe pati edhe viktima civile nga gabimet e vetë NATO-s — kolona refugjatësh të goditura pranë Gjakovës, fshati Korishë, e sipas HRW-së rreth pesëqind civilë të vrarë gjatë gjithë fushatës ajrore. Kronika do të na kujtonte se historia rrallë vjen e pastër; çlirimi erdhi përmes zjarrit, dhe zjarri nuk bën dallime të holla.

Kumanova dhe fundi

Më 9 qershor 1999, në Kumanovë, përfaqësuesit ushtarakë jugosllavë nënshkruan Marrëveshjen Tekniko-Ushtarake, që përcaktonte afatet e tërheqjes së plotë të forcave serbe nga Kosova. Të nesërmen, Këshilli i Sigurimit miratoi Rezolutën 1244, e cila e vendosi Kosovën nën administrimin ndërkombëtar të UNMIK-ut. Më 12 qershor hynë trupat paqeruajtëse të KFOR-it dhe nisi kthimi i refugjatëve. Lufta kishte mbaruar.

Numrat, masakrat dhe drejtësia

Vlerësimet e para epidemiologjike — studimi i botuar te The Lancet në vitin 2000 — flisnin për rreth dhjetë mijë të vdekur. Dokumentimi i mëvonshëm do ta saktësonte këtë shifër. Baza më e plotë e të dhënave është Libri i Kujtesës i Kosovës, i ndërtuar nga Fondi Humanitar për të Drejtat e Njeriut mbi më shumë se tridhjetë e një mijë dokumente burimore. Sipas tij, gjatë viteve 1998–2000 humbën jetën ose u zhdukën:

• trembëdhjetë mijë e pesëqind e tridhjetë e pesë veta gjithsej — nga këta rreth dhjetë mijë e tetëqind shqiptarë, dy mijë e njëqind e nëntëdhjetë e shtatë serbë, e pesëqind e njëzet e gjashtë romë, boshnjakë e të tjerë;
• rreth njëqind mijë shtëpi të dëmtuara ose të shkatërruara;
• mijëra gra objekt i dhunës seksuale — forma e heshtur por e dokumentuar e terrorit sistematik.

Dhuna u përqendrua në një varg masakrash që sot janë dokumentuar nga Human Rights Watch, OSBE-ja dhe Tribunali i Hagës: Prekazi i familjes Jashari (pesëdhjetë e tetë të vrarë, shkurt–mars 1998); Reçaku (dyzet e pesë civilë, janar 1999); Izbica (mbi njëqind e tridhjetë burra, mars 1999); Meja e Gjakovës — masakra më e madhe e luftës, me treqind e shtatëdhjetë e gjashtë civilë të vrarë brenda dy ditësh në prill 1999; burgu i Dubravës (nëntëdhjetë e pesë të burgosur, maj 1999); e Krusha e Madhe në Rahovec. Për familjet e tyre, lufta nuk mbaroi me Kumanovën: mbi një mijë e gjashtëqind shqiptarë të Kosovës mbeten ende të zhdukur, dhe disa varre masive u zbuluan brenda vetë Serbisë, në Batajnicë afër Beogradit, ku trupat ishin transportuar e varrosur fshehurazi.

Drejtësia erdhi vetëm pjesërisht. Tribunali Ndërkombëtar për ish-Jugosllavinë dënoi pesë zyrtarë të lartë serbë për krimet e Kosovës — Nikolla Shainoviçin, gjeneral Nebojsha Pavkoviçin e gjeneral Sreten Lukiçin secilin me njëzet e dy vjet, e Dragolub Ojdaniçin me Vlladimir Lazareviçin secilin me pesëmbëdhjetë — duke konstatuar ekzistencën e një “ndërmarrjeje kriminale të përbashkët” për të dëbuar me dhunë e terror popullsinë shqiptare; Millosheviçi vdiq në qeli para se t’i shqiptohej dënimi. Në anën tjetër, Dhomat e Specializuara të Kosovës gjykojnë sot krime të pretenduara të vetë pjesëtarëve të UÇK-së — një provë se llogaridhënia nuk njeh anë të privilegjuar.

Çfarë mbeti? Një vend i shkretuar e i plagosur, por më në fund i lirë nga sundimi i Beogradit. Rruga deri te pavarësia e 17 shkurtit 2008 do të ishte ende e gjatë. Por gjithçka që erdhi pas — shteti, flamuri, ulësja në tryezat e botës — e ka rrënjën në ato pak muaj të vitit 1998–1999, kur një popull i vogël vendosi se vdekja në këmbë ishte më e nderuar se jeta në gjunjë. Kjo është një nga ato të vërteta që nuk i ndryshon dot asnjë propagandë: Kosova e fitoi lirinë sepse e meritoi, dhe e meritoi sepse e pagoi.

Burimet:

• Fondi Humanitar për të Drejtat e Njeriut, Libri i Kujtesës i Kosovës (Kosovo Memory Book) — bazë e ndërtuar mbi mbi 31,600 dokumente; 13,535 të vrarë ose të zhdukur, 1998–2000.
• Human Rights Watch, Under Orders: War Crimes in Kosovo (2001).
• Tribunali Ndërkombëtar për ish-Jugosllavinë (ICTY), vendimi “Prokurori kundër Shainoviç e të tjerë” (2009).
• Independent International Commission on Kosovo, The Kosovo Report (Oxford University Press, 2000).
• Spiegel & Salama, “War and mortality in Kosovo, 1998–99”, The Lancet, vol. 355 (2000).
• NATO, “Kosovo Air Campaign (March–June 1999)”, nato.int; UNMIK, Marrëveshja Tekniko-Ushtarake e Kumanovës (9 qershor 1999) dhe Rezoluta 1244 e Këshillit të Sigurimit të OKB-së.

— Redaksia ZHURMA