Masakra e Izbicës: 28 mars 1999, Drenicë

Më 28 mars 1999, katër ditë pasi nisën bombardimet e NATO-s, forcat serbe rrethuan disa mijëra fshatarë që ishin strehuar në një livadh mbi Izbicë, në zemër të Drenicës. Ndanë burrat nga gratë e fëmijët, i çuan në dy grupe — njërin drejt një kodre, tjetrin drejt një përroi — dhe i pushkatuan. Shumica ishin pleq. Një mjek i fshatit i filmoi trupat me kamerën e vet; pak javë më vonë, forcat serbe u kthyen për t'i zhvarrosur e fshehur. Izbica nuk është thjesht një masakër — është historia e një shteti që vrau dhe pastaj u përpoq të fshijë vetë provën se kishte vrarë.

Pse ka rëndësi

• Më 28 mars 1999, katër ditë pas nisjes së bombardimeve të NATO-s, forcat serbe rrethuan mijëra fshatarë të strehuar në një livadh mbi Izbicë, ndanë burrat nga gratë e fëmijët dhe i pushkatuan në dy grupe.
• Aktakuza e ICTY-së numëron rreth 130 burra shqiptarë të vrarë; gjykata, në çështjen Đorđević, vërtetoi vdekjen e të paktën 93 personave — kryesisht civilë të moshuar, joluftëtarë.
• Pak javë më vonë forcat serbe u kthyen dhe i zhvarrosën trupat; një pjesë dolën më pas në varreza masive te Batajnica. Izbica është historia e një shteti që vrau dhe pastaj u përpoq të fshijë vetë provën.

Çfarë ndodhi

Drenica e pranverës 1999 ishte tashmë një peizazh i zbrazur me dhunë. Pas Likoshanit e Çirezit (shkurt 1998) dhe Prekazit (mars 1998), fshatrat e kësaj treve qendrore të Kosovës kishin mësuar ritmin e ofensivave serbe: granatim, dëbim, pastrim shtëpie më shtëpi. Kur më 24 mars 1999 nisi fushata ajrore e NATO-s, përgjigjja në terren nuk qe tërheqje, por përshpejtim i spastrimit etnik.

Më 27 mars, njësi të ushtrisë jugosllave (VJ) dhe të policisë serbe (MUP) sulmuan zonën e Izbicës. Mijëra banorë — nga Izbica dhe fshatra përreth — u mblodhën në një livadh të hapur jashtë fshatit, duke besuar se një turmë civilësh të çarmatosur do të kursehej. Më 28 mars forcat serbe i rrethuan, kërkuan para dhe sende me vlerë, e pastaj ndanë meshkujt nga gratë dhe fëmijët e vegjël. Gratë e fëmijët u dëbuan në drejtim të Shqipërisë; burrat u ndanë në dy grupe dhe u qëlluan. Sipas aktakuzës së ICTY-së u vranë rreth 130 burra shqiptarë; gjykata, në çështjen Đorđević, vërtetoi vdekjen e të paktën 93 personave — kryesisht civilë joluftëtarë mes moshës 60 e 70 vjeç. Regjistruesi vendas Sadik Xhemajli numëroi 142 emra të vrarë mes 28 marsit dhe fillimit të prillit.

Kronologjia

27 mars 1999 — Forcat e RFJ-së dhe Serbisë sulmojnë Izbicën; mijëra banorë strehohen në livadhin mbi fshat.
28 mars 1999 — Rrethimi, plaçkitja, ndarja e burrave nga gratë; pushkatimi në dy grupe. Rreth 130 të vrarë (aktakuzë), të paktën 93 të vërtetuar nga ICTY.
Fundi i marsit – fillimi i prillit — Të mbijetuarit varrosin të vdekurit në livadh; mjeku Liri Loshi i filmon trupat për identifikim.
Mes maji – 3 qershor 1999 — Forcat serbe kthehen dhe i zhvarrosin trupat nga varrezat e Izbicës.
Pas luftës — Hetuesit gjejnë varrezat e prishura; një pjesë e trupave dalin më vonë në varreza masive te qendra policore e stërvitjes në Batajnicë, pranë Beogradit.

Kamera që mbijetoi

Dr. Liri Loshi, mjek i zonës, eci nëpër livadhin e mbushur me trupa dhe i filmoi një nga një — jo për botë, por që familjet të identifikonin të vdekurit e tyre. Ajo kasetë doli kontrabandë nga Kosova dhe u transmetua ndërkombëtarisht, duke u bërë një nga dëshmitë e para pamore të spastrimit në vazhdim. Pa atë kamerë, Izbica do të kishte mbetur fjalë kundër fjale. Me të, masakra mori fytyrë, emër dhe datë — diçka që një shtet nuk e zhbën dot me një komunikatë.

Mohimi si armë

Përgjigjja e Beogradit ndaj kasetës nuk qe heshtje, por mohim aktiv: media shtetërore serbe e quajti videon «të rreme» dhe e mohoi që kishte ndodhur ndonjë masakër. Pastaj erdhi mohimi më i rëndë — ai fizik. Mes mesit të majit dhe 3 qershorit 1999, forcat serbe u kthyen në Izbicë dhe i nxorën trupat nga toku ku ishin varrosur, duke i transportuar larg. Kur hetuesit ndërkombëtarë mbërritën pas luftës, gjetën varreza të zbrazura. Disa nga viktimat e Izbicës u zbuluan më vonë në varreza masive në Batajnicë, brenda Serbisë.

Ky është modeli që përsëritet në të gjithë vargun e Drenicës: te Reçaku, pohimi se të vrarët ishin «luftëtarë të maskuar»; te Izbica, pohimi se kaseta ishte e trilluar dhe heqja e provave. Mohimi nuk është thjesht gënjeshtër pas krimit — është vazhdim i krimit me mjete të tjera. Të vrasësh një njeri e pastaj t'i fshehësh trupin do të thotë ta vrasësh dy herë: njëherë në jetë, njëherë në kujtesë.

Vendi në vargun e Drenicës

Izbica nuk qëndron e vetme. Ajo është një hallkë në një zinxhir që nis me Likoshanin e Çirezin, kalon te Prekazi i Jasharëve, shpërthen te Reçaku — shkëndija që ndezi ndërhyrjen e NATO-s — dhe kulmon gjatë vetë fushatës ajrore, kur spastrimi u bë i hapur. I njëjti rajon, e njëjta logjikë: ndëshkimi i një popullsie të tërë për rezistencën e UÇK-së, dhe pastaj mohimi sistematik se ndëshkimi pati ndodhur.

Brenda rrjetit shqiptar — të kuptuarit e shqiptarëve si një botë e ndarë me dhunë nga jashtë — Izbica është rasti ku fshirja u bë e dukshme: jo vetëm jeta u hoq, por edhe gjurma. Që Izbica të mos zhbëhej, u desh një mjek me kamerë dhe një fshatar që mbante emrat. Kujtesa këtu nuk është nostalgji; është akti i fundit i rezistencës — refuzimi për ta lënë shtetin që vrau të shkruajë edhe versionin përfundimtar.