Shaban Polluzha

Në janar të vitit 1945, ndërsa Lufta e Dytë Botërore po mbaronte, komanda e re jugosllave i dërgoi një urdhër komandantit të Drenicës: të linte krahinën e vet dhe të nisej me njësitë e tij drejt frontit të Sremit, thellë në Serbi. Shaban Polluzha nuk u bind. Ai kërkoi që, para se burrat e Drenicës të largoheshin nga shtëpitë, të ndalonin vrasjet dhe plaçkitjet e popullatës civile shqiptare në Kosovë. Refuzimi i tij ktheu një mospajtim ushtarak në kryengritje — dhe kryengritja u mbyt me gjak brenda pak javësh. Historia e Shaban Polluzhës është historia e një populli që doli nga një luftë çlirimtare dhe u gjend menjëherë përballë një pushteti të ri që e kërkonte trupin e tij për frontet e veta, por ia mohonte të drejtën të mbronte shtëpinë.

Nga tradita kaçake e Drenicës

Shaban Polluzha lindi rreth vitit 1871 në fshatin Polluzhë të Drenicës, në një familje me gjendje mesatare ekonomike. Ai nuk pati shkollim; formimin e mori nga rrethanat dhe padrejtësitë e regjimeve pushtuese që u ndërruan mbi Kosovë brez pas brezi. Drenica, kjo pllajë kokëfortë e Kosovës qendrore, kishte një traditë të vjetër rezistence: lëvizja kaçake e viteve 1918–1924 kishte bërë nga malet e saj një bastion ku pushteti serbo-jugosllav vështirë depërtonte. Në këtë truall të armës dhe të besës u rrit Polluzha, dhe emri i tij hyri herët në radhët e njerëzve që bashkonin fshatra e ndanin urdhra.

Fronti larg shtëpisë

Gjatë Luftës së Dytë Botërore, pas kapitullimit italian të shtatorit 1943, Polluzha veproi si komandant në radhët kombëtare të lidhura me rrethanat e kohës. Ai qe komandant i një pjese të frontit në Mal të Zi, në Kolashin dhe në Sanxhakun e Novi Pazarit, ku, sipas kujtesës vendore, u dallua për organizim dhe strategji. Kjo është një hollësi që shpesh harrohet: burrat e Drenicës nuk refuzuan të luftonin — ata kishin luftuar tashmë larg shtëpisë, në fronte të huaja. Ajo që refuzuan ishte të linin shtëpitë e tyre të pambrojtura ndërkohë që dërgoheshin edhe më larg.

Urdhri që refuzoi

Në dhjetor 1944 u formua Brigada e Drenicës, si mbështetje për Brigadën VI Sulmuese shqiptare. Në të njëjtën kohë nisi mobilizimi i detyruar i të rinjve shqiptarë të Kosovës në ushtrinë jugosllave. Polluzha hezitoi dhe pastaj e hodhi poshtë urdhrin: ai donte të qëndronte në Kosovë e të mbronte Drenicën nga sulmet e grupeve çetnike mbi shqiptarët. Më 25 janar 1945, shtabi i Brigadës së Drenicës e kushtëzoi tërheqjen nga Kosova me ndalimin e vrasjeve dhe të plaçkitjeve të popullatës civile. Kur ky kusht nuk u pranua dhe Polluzha nuk iu nënshtrua urdhrit për t'u nisur drejt frontit të Sremit, kundër brigadës së tij nisën operacione ushtarake të gjera.

Kryengritja e Drenicës

Ajo që pasoi ishte një fushatë e egër. Më 8 shkurt 1945, komandanti suprem jugosllav vendosi administratën ushtarake mbi Kosovë — një urdhër që ia kaloi tërë pushtetin politik, ekzekutiv e gjyqësor një grupi oficerësh ushtarakë. Kundër Drenicës u vunë në lëvizje divizione të shumta jugosllave nga Serbia dhe nga Maqedonia, brigada malazeze dhe njësi speciale të OZN-së. Kjo nuk qe një përleshje mes ushtrish të barabarta; qe shtypja e një krahine të tërë që kishte kërkuar vetëm një gjë: të mos dërgohej larg ndërsa shtëpitë e saj digjeshin. Konteksti është i pandashëm nga ndarja e Kosovës nga trungu kombëtar më 1913 dhe nga rikthimi i saj me forcë nën një shtet që i shihte shqiptarët si popullsi për t'u mbajtur nën kontroll.

Kullat e Dvoranës

Kryengritja u thye midis 21 dhe 22 shkurtit 1945. Në kullat e Dvoranës, në fshatin Tërstenik të Drenicës, u vranë tribunët e popullit Shaban Polluzha dhe Mehmet Gradica. Vdekja e tyre i dha fund kryengritjes. Vendi ku ranë — një kullë guri, po ai lloj ndërtese ku dikur ruhej besa e mikpritja — u bë simbol i një fundi që u përsërit shpesh në historinë e Kosovës: udhëheqësit e rezistencës të rrethuar në shtëpitë e tyre prej guri dhe të asgjësuar aty ku qëndruan.

Vazhda

Kryengritja e Drenicës nuk ishte një ngjarje e mëvetësishme; ishte hallka e parë e madhe e një vargu që lidh të njëjtin truall me të njëjtën dhunë. Ajo ndodhi në po ato javë kur mijëra rekrutë të Kosovës nisën marshimin që do të mbaronte me Masakrën e Tivarit. Dhe po ai tokë — Drenica, Prekazi — do të bëhej gjysmë shekulli më vonë vatra e rezistencës së fundit: aty ku Adem Jashari dhe familja e tij do të mbylleshin në Prekaz më 1998, po ashtu të rrethuar në shtëpinë e vet të gurit, po ashtu të vendosur të mos largoheshin. Rrjeti nuk lejohej të ngrihej: sa herë Drenica ngrinte krye për të mbrojtur veten, i njëjti mekanizëm shtetëror kthehej ta shtypte. Në vitin 2009, Shaban Polluzha u dekorua pas vdekjes me titullin «Hero i Kosovës». Kujtesa e tij nuk është kujtesë viktime, por e një njeriu që zgjodhi të mos i linte shtëpitë pa mbrojtje edhe kur çmimi ishte jeta — dhe që, duke refuzuar një urdhër, la një precedent moral që Drenica nuk do ta harronte kurrë.