Bardhosh Gërvalla: organizatori i mërgatës që Beogradi e vrau bashkë me vëllanë
Punonjësi social i Ludwigsburgut që e ktheu mërgatën shqiptare në prapavijë politike — i vrarë më 17 janar 1982
Bardhosh Gërvalla ishte njeriu që e bëri të mundur punën e të tjerëve. Punonjës social në Ludwigsburg, ai e kishte kaluar fëmijërinë duke folur sllovenisht dhe rininë duke kënduar me kitarë krah vëllait; kur Jusuf Gërvalla mbërriti si i strehuar politik në Gjermani më 1980, prapavija e priste e gatshme, sepse Bardhoshi e kishte ndërtuar që prej vitit 1974 — kontaktet me gazetarët gjermanë, pajisjet me të cilat shtypeshin gazetat e mërgatës, sallat ku mblidheshin punëtorët. Më 17 janar 1982, në timonin e makinës në Untergruppenbach, ai u qëllua me gjashtë plumba dhe ra në vend bashkë me Kadri Zekën. Ishte tridhjetë vjeç.
Duboviku, Sllovenia, Prishtina
Bardhosh Gërvalla lindi më 25 shkurt 1951 në Dubovik të komunës së Deçanit, në Kosovën e Jugosllavisë federative. Ishte tetë vjeç kur familja u shpërngul në Slloveni — një lëvizje që në atë kohë ishte rrugë e zakonshme e mbijetesës për familjet shqiptare të Kosovës rurale, ku puna mungonte dhe shteti investonte pak. Ndarja e la shtëpinë Gërvalla të përgjysmuar: Jusufi, gjashtë vjet më i madh, mbeti në Kosovë te i ungji në Pejë për të vazhduar shkollimin, ndërsa Bardhoshi u rrit larg gjuhës së vet.
Shkollën fillore dhe të mesme i kreu në sllovenisht. Kur u kthye në Kosovë dhe u regjistrua në Universitetin e Prishtinës, zgjodhi degën e gjuhës angleze. Rezultati i kësaj biografie të thyer ishte një njeri që lëvizte lirshëm mes tri botësh gjuhësore — shqip në shtëpi, sllovenisht në shkollë, anglisht në auditor. Ajo që dukej si humbje e vendlindjes doli, një dekadë më vonë, mjeti i tij më i fortë pune.
Kitara dhe gazeta
Në vitet e studimeve, dy vëllezërit këndonin dhe kompozonin bashkë. Jusufi është kujtuar si zë me rreth dyqind këngë të regjistruara; Bardhoshi e shoqëronte me kitarë dhe kompozonte vetë. Kjo nuk ishte argëtim anësor. Në Kosovën e viteve '70, kënga shqipe ishte një nga pak format publike ku identiteti kombëtar mund të shprehej pa u quajtur menjëherë veprimtari armiqësore — dhe skicat biografike që qarkullojnë në shtypin e diasporës e lidhin që herët emrin e tij edhe me botimin e gazetave të lëvizjes, Bashkimi e më pas Liria.
Kjo ishte shkolla e tij e vërtetë: puna praktike që e mban një ide gjallë — shtypja, shpërndarja, mbledhja e njerëzve në një sallë. Ndërsa rrjetet klandestine të viteve '60 kishin dhënë kërkesën politike, brezi i Gërvallëve i shtoi asaj mjetet.
Ludwigsburg 1974: puna sociale si zanat kombëtar
Më 1974 Bardhosh Gërvalla shkoi në Gjermani dhe u punësua si punonjës social në Ludwigsburg, në qarkun e Shtutgartit. Ishte pikërisht viti kur Kushtetuta e re jugosllave i dha Kosovës autonominë më të gjerë që do të njihte ndonjëherë — dhe pikërisht viti kur dhjetëra mijëra shqiptarë ishin tashmë gastarbeiter në Gjermaninë Perëndimore, larg atij debati.
Puna sociale e vuri në kontakt të përditshëm me ta: punëtorë me kontrata të përkohshme, familje të sapoardhura, njerëz që nuk dinin as gjuhën as të drejtat e veta. Ai u bë njeriu te i cili shkohej — për një formular, për një avokat, për një vend të fjetur. Shtëpia e tij në Gjermani, thonë ata që e njohën, ishte njëkohësisht sofër dhe strehë. Kjo e ndërtoi, pa asnjë titull organizativ, atë që asnjë komitet nuk e ndërton dot me vendim: besimin.
Prapavija: si u bë mërgata front
Demonstratat e vitit 1981 e ndryshuan gjithçka. Pas thirrjes «Kosova Republikë» erdhën gjendja e jashtëzakonshme, arrestimet dhe një valë e gjatë përndjekjeje; Jusuf Gërvalla, i shënjestruar që prej arrestimeve të dhjetorit 1979, kaloi nëpër Austri drejt Gjermanisë më 17 janar 1980 — dy vjet, ditë për ditë, para se të vritej.
Në Gjermani, ajo që e priste ishte infrastruktura e vëllait. Bardhoshi e lidhi me median dhe institucionet gjermane, siguroi pajisjet teknike me të cilat botoheshin dhe shpërndaheshin gazetat e mërgatës — Lajmëtari i Lirisë nga gushti 1980, Zëri i Kosovës nga tetori 1981 — dhe organizoi tubimet e demonstratat ku mërgata shqiptare u shndërrua nga një popullsi punëtorësh në një prapavijë politike. Kultura perëndimore që e kishte fituar pa dashje si fëmijë i shpërngulur e bënte të aftë të fliste me gazetarë, policë dhe zyrtarë gjermanë në nivelin e tyre. Dëshmitë e kohës e kujtojnë edhe si njeri që nuk trembej fizikisht: u përplas hapur me konsuj jugosllavë që shkonin nëpër tubime për t'i frikësuar veprimtarët.
Ky është ndryshimi që Beogradi e kuptoi para shumë historianëve. Jusufi ishte fjala e lëvizjes; Bardhoshi ishte kushti material i saj. Një lëvizje pa shtypshkronjë, pa sallë dhe pa njeri që i njeh ligjet e vendit ku ndodhet, mbetet mendim.
Nata e 17 janarit 1982
Të tre burrat u qëlluan në Untergruppenbach, një qytezë pranë Heilbronit, teksa po niseshin me makinë. Bardhosh Gërvalla ishte në timon dhe u godit nga gjashtë plumba; vdiq në vend. Kadri Zeka, në ndenjësen përpara, u godit nga dy plumba dhe vdiq gjithashtu aty. Jusuf Gërvalla, i plagosur rëndë, mbërriti i gjallë në spitalin e Heilbronit dhe u shua rreth orës tre të mëngjesit të 18 janarit, pasi u kishte thënë policëve gjermanë fjalinë që mbeti: «Neve na vrau UDB-a jugosllave.» Kronikat e atentatit numërojnë dymbëdhjetë të shtëna me pistoleta të kalibrit 7,65 mm, dhjetë prej të cilave në organe vitale.
Ngjarja pati jehonë ndërkombëtare — Der Spiegel i kushtoi shkrim më 25 janar 1982 — dhe shtypi i mëvonshëm ka qarkulluar edhe emra ekzekutuesish të supozuar nga bota kriminale serbe e mërgatës. Ato mbeten atribuime të pavërtetuara nga një gjykatë; e vërteta e provuar është më e thjeshtë dhe më e rëndë: një shtet europian i viteve '80 ndoqi kundërshtarët e vet politikë njëmijë kilometra jashtë kufirit dhe i vrau në një rrugë gjermane. Bardhosh Gërvalla nuk ishte as udhëheqës partie, as ideolog. Ai u vra sepse ishte hallka që i lidhte të tjerët — dhe ai lloj hallke, për një shërbim sekret, është shënjestër po aq legjitime sa autori i pamfletit.
La pas tre fëmijë të vegjël. Në kronikat e kohës mosha e tij jepet zakonisht tridhjetë e një vjeç; sipas datëlindjes së 25 shkurtit 1951, ai kishte ende një muaj e tetë ditë deri në atë ditëlindje.
Emri që mbeti
Kujtesa shqiptare i mban të tre bashkë, sepse ranë bashkë, dhe 17 janari është kthyer në një nga datat e kalendarit politik të Kosovës. Por emri i Bardhoshit ka mbijetuar edhe atje ku ai punoi: në Ludwigsburg vepron Qendra Kulturore-Sportive «Bardhosh Gërvalla», e cila e mban emrin e tij si nderim ndaj njeriut që jetoi e punoi në atë qytet. Më 2 shkurt 2018, ajo qendër, bashkë me Shoqatën Kulturore «Kadri Zeka» të Kirchheim-Teck dhe Shoqatën e Krijuesve Shqiptarë në Gjermani, organizoi akademinë përkujtimore «Trinia e lirisë»; Donikë Gërvalla, e bija e Jusufit, i dhuroi qendrës bibliotekën e plotë të të atit.
Rrjeti që të tre ndihmuan ta ngrenë nuk u shua me atentatin. Nga bërthama e organizatave të mërgatës doli Ushtria Çlirimtare e Kosovës, ndërsa rruga paralele e rezistencës paqësore dhe dekadat e burgut të Adem Demaçit mbanin të njëjtën kërkesë me mjete të tjera. Nëse lëvizja mbijetoi vrasjen e tre njerëzve në një natë, kjo ndodhi sepse ata kishin ndërtuar diçka që nuk varej nga jeta e askujt — dhe pjesa më pak e dukshme e asaj strukture, pajisjet, kontaktet, sallat dhe shtëpia e hapur, mbante emrin e Bardhosh Gërvallës.
Burimet
Të dhënat biografike — lindja më 25 shkurt 1951 në Dubovik të Deçanit, shpërngulja e familjes në Slloveni kur ishte tetë vjeç, shkollimi fillor dhe i mesëm në sllovenisht, studimet e gjuhës angleze në Universitetin e Prishtinës, kënga dhe kompozimi bashkë me Jusufin, largimi për në Gjermani më 1974 dhe puna si punonjës social në Ludwigsburg, roli i tij si lidhje me median e institucionet gjermane, sigurimi i pajisjeve teknike për botimin e shpërndarjen e gazetave, organizimi i tubimeve të mërgatës, përplasjet me konsujt jugosllavë, shtëpia si strehë dhe tre fëmijët e mbetur pas — mbështeten në skicën biografike të tre të rënëve të botuar në arkivin dokumentar «Dosja Gërvalla», e cila mban edhe kronologjinë e Jusuf Gërvallës (arrestimet e dhjetorit 1979, kalimi nëpër Austri më 17 janar 1980, gazetat Lajmëtari i Lirisë dhe Zëri i Kosovës) dhe të Kadri Zekës. Rrethanat e atentatit të 17 janarit 1982 në Untergruppenbach pranë Heilbronit — Bardhoshi në timon i goditur nga gjashtë plumba dhe i vdekur në vend, Zeka nga dy plumba në ndenjësen përpara, Jusufi i shuar rreth orës tre të mëngjesit të 18 janarit në spitalin e Heilbronit pas fjalisë «Neve na vrau UDB-a jugosllave», dymbëdhjetë të shtëna me kalibër 7,65 mm me dhjetë plumba në organe vitale, si dhe shkrimi i Der Spiegel i 25 janarit 1982 — janë sipas kronikës së Telegrafit; emrat e ekzekutuesve të supozuar që qarkullojnë në atë kronikë e në shtypin e mëvonshëm janë atribuime të pavërtetuara nga ndonjë vendim gjyqësor dhe këtu jepen si të tilla. Nderimet në Gjermani — Qendra Kulturore-Sportive «Bardhosh Gërvalla» në Ludwigsburg, akademia përkujtimore «Trinia e lirisë» e 2 shkurtit 2018 së bashku me Shoqatën Kulturore «Kadri Zeka» të Kirchheim-Teck dhe Shoqatën e Krijuesve Shqiptarë në Gjermani, si dhe dhurimi i bibliotekës së Jusuf Gërvallës nga Donikë Gërvalla — janë sipas raportimit të Bota Sot. Mosha «31 vjeç» që jepet zakonisht në shtyp është përllogaritur nga viti i lindjes, jo nga data e plotë.
Harta mendore
Tërhiqi nyjet, zmadho, dhe kliko për të lëvizur nëpër muze.