Beteja e Loxhës (1998): dy raunde mbi Pejë ku UÇK-ja dhe FARK-u u bënë një front

Në verën e vitit 1998, kur qëndresa e armatosur në Kosovë po kalonte nga guerilja e fshehtë në përballje të hapur, një fshat kodrinor mbi Pejë — Loxha — u bë dëshmi e dyfishtë: dëshmi se forcat shqiptare mund t'i thyenin ushtrisë jugosllave një betejë të hapur, dhe dëshmi se, në çastin e rrezikut, ndarja mes fraksioneve që gjetkë ziente për komandë e legjitimitet mund të tretej para armikut të përbashkët. Aty, mbi kodrat e Dukagjinit, luftëtarë të UÇK-së dhe të FARK-ut — dy krahë rivalë të së njëjtës qëndresë — mbajtën për disa javë të njëjtën vijë. Fitorja e tyre ushtarake nuk e shpëtoi fshatin: pas betejës, 284 shtëpitë dhe xhamia u rrafshuan me buldozerë. Loxha është njëherësh kujtim krenarie dhe plagë — mikrokozmosi i gjithë asaj vere.

Dukagjini në flakë, 1998

Pas viteve të qëndresës paqësore nën Ibrahim Rugovën, viti 1998 shënoi kthesën drejt luftës. Ushtria Çlirimtare e Kosovës kishte marrë nën kontroll pjesë të mëdha të Dukagjinit — trekëndëshin Pejë–Deçan–Gjakovë — dhe Beogradi u përgjigj me një varg ofensivash që synonin të thyenin bërthamën e kryengritjes. Loxha, fshat mbi Pejë, ndodhej pikërisht mbi rrugën e këtyre operacioneve. Ashtu si rrethimi i Prekazit në mars kishte ndezur Drenicën, përplasjet e verës mbi Pejë do ta shndërronin Dukagjinin në një nga frontet më të përgjakshme të luftës së Kosovës.

Dy raunde mbi Pejë

Beteja u zhvillua në dy përballje të ndara nga pak javë. Raundi i parë (6–12 korrik 1998) shpërtheu pasi njësi të UÇK-së vranë dy policë serbë që patrullonin zonën; forcat jugosllave — ushtria dhe policia e brendshme (MUP) — u vërsulën mbi fshat, por u përballën me një mbrojtje të organizuar dhe u tërhoqën. Ishte një nga fitoret e pakta të hapura shqiptare të atij viti. Raundi i dytë (10–17 gusht 1998) pati fat tjetër: kësaj radhe forcat jugosllave, mes komandantëve të të cilave përmendet gjenerali Nebojša Pavković, e detyruan mbrojtjen shqiptare të tërhiqej, si pjesë e ofensivës së madhe që deri në shtator do t'i merrte UÇK-së kontrollin mbi pjesën më të madhe të territorit. Sipas të dhënave të mbledhura më vonë, në të dyja përballjet ranë dy luftëtarë shqiptarë dhe rreth dymbëdhjetë ushtarë e policë serbë, ndërsa mes civilëve pati dy të vrarë dhe njëzet e pesë të plagosur.

Fraksionet që u bënë një front

Ajo që e veçon Loxhën në rrëfimin e luftës është përbërja e mbrojtësve. Krah për krah luftuan njësi të UÇK-së dhe të Forcave të Armatosura të Republikës së Kosovës (FARK) — formacioni i lidhur me qeverinë në mërgim të Bujar Bukoshit, që në rrafshin politik e ushtarak rivalizonte ashpër me UÇK-në për udhëheqjen e qëndresës. Mbrojtjen e Loxhës e udhëhoqi koloneli Tahir Zemaj, bashkë me komandantë si Sali Çekaj dhe Luan Shala. Roli i Zemajt dhe i FARK-ut mbeti për vite objekt mosmarrëveshjeje në kujtesën publike — një mosmarrëveshje që vetë Ramush Haradinaj, komandant i zonës operative, e zbuti më vonë duke njohur haptas peshën e Zemajt në atë betejë. Vrasja e Tahir Zemajt në vitin 2003 i shtoi kësaj kujtese një hije të hidhur. Por thelbi qëndron: në një moment kur uniteti shqiptar nuk ishte aspak i dhënë, Loxha dëshmoi se përballë forcës serbe ndarjet e brendshme mund të linin vend për një vijë të vetme mbrojtjeje.

Çmimi: 284 shtëpi dhe një xhami

Fitorja e korrikut nuk e kurseu fshatin. Sipas dokumentimit të Human Rights Watch, pas betejës forcat serbe rrafshuan me buldozerë të gjitha 284 shtëpitë e Loxhës dhe xhaminë e fshatit — një akt sistematik shkatërrimi që përsëritej në qindra fshatra të Kosovës atë verë. Kjo nuk ishte dëmtim i rastësishëm i luftës, por pjesë e një modeli të dëbimit dhe rrënimit që gjykata ndërkombëtare më vonë do ta trajtonte si element të fushatës kundër popullsisë civile — e njëjta logjikë që do të kulmonte te akuzat kundër Slobodan Millosheviçit. Në pranverën e 1999-s, kur lufta hyri në fazën e saj të fundit, të njëjtat kodra do të shihnin sërish beteja të mëdha si ajo e Koshares. Loxha mbetet e ngulitur në kujtesën e Pejës jo vetëm si përleshje ushtarake, por si provë e dyfishtë: sa mund të arrinte një front i vetëm shqiptar, dhe sa shtrenjtë e paguante fshati që guxonte t'i qëndronte.