Person · Lufta e Kosovës
Adem Demaçi
–
Njëzet e tetë vjet burg, pastaj zëri politik i UÇK-së
Njëzet e tetë vjet burg për një ide: shkrimtari i «Gjarpijve të gjakut», laureat i Çmimit Saharov dhe zëri politik i UÇK-së — «Mandela i Ballkanit».
Njëzet e tetë vjet të një jete i kaloi pas hekurave të Jugosllavisë — një nga burgimet politike më të gjata në Evropën e kohës. Botoi njëzet e dy vjeç një roman për gjakmarrjen, ndërtoi një lëvizje të fshehtë për bashkimin e shqiptarëve, doli nga qelia me flokë të thinjur dhe u bë zëri politik i një ushtrie çlirimtare. Adem Demaçi nuk kërkoi kurrë të quhej hero; e quajtën Mandela i Ballkanit sepse s'kishte fjalë tjetër që t'i shkonte.
Përmbajtja8 pjesë
Pse ka rëndësi
- Kaloi 28 vjet në burgjet e Jugosllavisë — një nga burgimet politike më të gjata në Evropën e kohës.
- Themeloi më 1963 Lëvizjen Revolucionare për Bashkimin e Shqiptarëve, organizatë ilegale për vetëvendosje.
- U njoh si «Mandela i Ballkanit» dhe u bë zëri politik i UÇK-së.
Kush ishte
Adem Demaçi u lind në Prishtinë në verën e vitit 1935 — 26 shkurti 1936, data që mbajnë dokumentet, është dita e regjistrimit — dhe u rrit aty, në një Kosovë që sapo kishte kaluar nga një perandori te një mbretëri e do të kalonte së shpejti në një federatë — gjithnjë si periferi e vendimeve që merreshin diku tjetër. Që në rini ai iu përkushtua një ideje të vetme, të thjeshtë dhe të ndaluar njëherësh: se shqiptarët ishin një popull i ndarë me vizore ndër kufij shtetërorë, dhe se kjo ndarje nuk ishte gjendje e natyrshme, por një rregull i vendosur mbi ta.
Në vitin 1963 themeloi Lëvizjen Revolucionare për Bashkimin e Shqiptarëve, një organizatë ilegale që kërkonte vetëvendosjen e shqiptarëve brenda Jugosllavisë socialiste. Ishte një kohë kur vetë përmendja e fjalës «bashkim» mjaftonte për një dënim të gjatë. Demaçi e dinte këtë kur e shkroi programin, dhe e pagoi çmimin plot tri herë.
Njëzet e tetë vjet
Regjimi jugosllav e dënoi Demaçin tri herë, për të njëjtën «vepër»: mendimin. Radha e qelive shënon një jetë të tërë të hequr nga qarkullimi:
Herën e parë e arrestuan në nëntor 1958 dhe e mbajtën nga 1958 deri më 1961. E dyta ishte më e gjata deri atëherë — 1964–1974, dhjetë vjet. E treta, 1975–1990, pesëmbëdhjetë vjet të tjera, që përfunduan vetëm kur Jugosllavia vetë po shembej. Të mbledhura, bëjnë njëzet e tetë vjet burg — një nga burgimet politike më të gjata në Evropën e asaj epoke. Ata që e njohën në qeli e kujtojnë jo si njeri të thyer, por si mësues: brenda mureve ai u mësonte të rinjve histori, gjuhë dhe qëndrim.
Ky është vargu i heshtur i tregimit shqiptar që bota jashtë Ballkanit rrallë e dëgjoi: një shkrimtar mbahej tri dekada në burg për një ide. Amnesty International e shpalli të burgosur të ndërgjegjes më 1978 — kur Demaçi kishte kaluar tashmë mbi pesëmbëdhjetë vjet në qeli — dhe pas saj lirimin e tij e kërkuan edhe shoqatat PEN të shkrimtarëve; regjimi e mbajti edhe afro dymbëdhjetë vjet të tjera.
«Gjarpijt e gjakut»
Para politikanit dhe të burgosurit ishte shkrimtari. Në vitin 1958, ende shumë i ri, Demaçi botoi romanin Gjarpijt e gjakut — një vepër që rrëmonte në plagën e gjakmarrjes, në ligjin e vjetër që i kthente familjet shqiptare kundër njëra-tjetrës brez pas brezi. Ishte një zgjedhje domethënëse: para se t'i kërkonte popullit të tij bashkim kundër një regjimi të jashtëm, shkrimtari e ktheu shikimin nga brenda, drejt asaj që e ndante shqiptarin nga shqiptari.
Ajo nyje e njëjtë — gjaku që kërkon gjak — do të zgjidhej tri dekada më vonë nga Anton Çetta dhe lëvizja e madhe e Pajtimit të Gjaqeve, kur mijëra familje falën hakmarrjen në prag të luftës. Demaçi e kishte emërtuar plagën në letërsi shumë përpara se bashkësia ta shëronte në oborre e në lëndina. Kjo është vazhdimësia që një muze e sheh e historia e përditshme e humb: i njëjti shqetësim moral, i mbartur nga romani te ritueli i faljes.
Këshilli dhe zëri politik i UÇK-së
Kur doli nga burgu në 1990, Demaçi nuk u tërhoq. Nga viti 1991 deri më 1995 — sipas biografit të tij, deri më 1996 — kryesoi Këshillin për Mbrojtjen e të Drejtave dhe Lirive të Njeriut në Prishtinë — institucioni që dokumentoi, rast pas rasti, dhunën e aparatit serb ndaj shqiptarëve gjatë viteve të heqjes së autonomisë dhe të shtetit paralel të mishëruar te Kushtetuta e Kaçanikut. Ai qëndroi jashtë Lidhjes Demokratike të Kosovës dhe e kritikoi hapur strategjinë e durimit të Ibrahim Rugovës: për Demaçin, pritja pa kërkesë ishte pranim i heshtur.
Kritikën e ktheu në program. Në vend të durimit ai kërkonte një rezistencë paqësore, por aktive: punëtorët të ktheheshin në fabrikat, mësuesit e nxënësit në shkollat, mjekët në spitalet e gazetarët në redaksitë nga të cilat i kishte dëbuar regjimi. Më 1996 hyri edhe në politikën e partive, në krye të Partisë Parlamentare të Kosovës — dhe si kryetar i saj e gjeti pranvera e 1998-s, kur lufta kishte nisur tashmë në Drenicë.
Kur Ushtria Çlirimtare e Kosovës doli në dritë, në gusht 1998 Demaçi u bë përfaqësuesi i saj i përgjithshëm politik — zëri civil i një lufte që Adem Jashari e kishte pagëzuar me gjakun e vet në Prekaz. Çfarë nënkuptonte kjo detyrë e tregon dhjetori i atij viti. Raportet ditore të Misionit Diplomatik Vëzhgues në Kosovë (KDOM), të botuara nga Departamenti amerikan i Shtetit, e shënojnë Demaçin si zërin e UÇK-së përballë vëzhguesve ndërkombëtarë: më 18 dhjetor, pas vrasjes së nënkryetarit të Fushë Kosovës, ai mohoi publikisht, në emër të vetin dhe të Shtabit të Përgjithshëm, çdo përgjegjësi të UÇK-së dhe u zotua se ajo nuk do të merrej me terror; më 21 dhjetor, kur një automjet i KDOM-it u godit nga zjarri pranë Podujevës, ishte ai që kërkoi ndjesë, ndërsa komandanti vendor i UÇK-së mohonte se të shtënat kishin qenë të njerëzve të tij. Por besnikëria e Demaçit ndaj një principi mbi çdo marrëveshje e çoi te ndarja e fundit: në mars 1999 dha dorëheqjen, në kundërshtim me bisedimet e Rambujesë, sepse teksti — sipas tij — nuk garantonte pavarësinë e Kosovës. Zgjodhi të mos e firmoste një gjysmë-zgjidhje, edhe kur e gjithë bota shtynte drejt saj.
Pas fitores: refuzimi i pushtetit
Ajo që e ndan Demaçin nga shumica e prijësve të një lëvizjeje çlirimtare është çfarë bëri kur lufta mbaroi: nuk mori asgjë. Kur Kosova e pasluftës shkoi te zgjedhjet e para parlamentare, në nëntor 2001, ai refuzoi t'i njohë si zgjidhje — jo nga inati, por nga një arsyetim i deklaruar hapur: pushteti i vërtetë mbetej te UNMIK-u dhe te Rezoluta 1244, dhe Kosova, sipas tij, ende s'kishte një klasë politike të formuar, por grupe që kërkonin përfitim në një gjendje të papërcaktuar. Njeriu që kishte bërë njëzet e tetë vjet burg për vetëvendosjen nuk kërkoi as mandat, as ministri, as karrige partiake.
Në vend të tyre mori një detyrë që pak fitimtarë e duan: drejtoi, në kuadër të KMDLNj-së, Komitetin për Mirëkuptim, Tolerancë dhe Bashkëjetesë — punën me pakicat jo-shqiptare të Kosovës së re. Kjo është vazhda e njëjtë morale që e kishte nisur në rini, kur si nxënës kërkonte që serbët ta mësonin shqipen ashtu siç shqiptarët mësonin serbishten: barazi e ndërsjellë, jo shkëmbim rolesh. Armiku i Demaçit qe gjithnjë shteti serb dhe aparati i tij i dhunës, kurrë serbët si popull — një dallim që e mbajti edhe kur çmimi i tij politik ishte i lartë.
Prandaj epiteti «Mandela i Ballkanit», sado i merituar si nderim, e ngushton. Ai e shpjegon Demaçin me një krahasim të huazuar, kur rasti i tij është më i veçantë se krahasimi: një burrë që e fitoi kauzën e jetës dhe pastaj zgjodhi të mos qeverisë me të. Ky refuzim — vlerat pa pushtet, në një rajon ku zakonisht zgjidhet e kundërta — është pjesa e trashëgimisë së tij që kujtesa publike e përmend më rrallë dhe që i mungon më shumë.
Dy versione për prejardhjen — dhe rrethi që u mbyll te letrat
Për vendin e lindjes shumica e burimeve thonë Prishtinë; për datën, jo plotësisht. Biografi i tij, Shkëlzen Gashi, shkruan se Demaçi lindi në gusht të vitit 1935 dhe se prindërit — nga shtatë fëmijët e familjes do të mbijetonin vetëm tre — e regjistruan vetëm gjashtë muaj më vonë, më 26 shkurt 1936, kur u bindën se foshnja do të jetonte. Për prejardhjen e familjes, gjithashtu jo: një varg burimesh e nxjerr nga fshati Lupç i Podujevës, një kumtesë studimore e lidh me Oroshin e Mirditës — një prejardhje që, sipas saj, Demaçi e mbajti gjithë jetën si pjesë të identitetit të vet shpirtëror. Të dy versionet qarkullojnë paralelisht në shtypin shqiptar dhe asnjëri nuk e sqaron raportin me tjetrin. E shënojmë si është: një hollësi e vogël, por tregues se sa duar e kanë shkruar tashmë këtë biografi.
Dhe rrethi u mbyll aty ku kishte nisur. Nga 2005 deri më 2007 Demaçi ishte kryetar i Lidhjes së Shkrimtarëve të Kosovës — njeriu që bota e njihte për njëzet e tetë vjet burg u kthye, në fund, te zanati me të cilin kishte filluar.
Trashëgimia
Në vitin 1991 Parlamenti Evropian i dha Demaçit Çmimin Saharov për Lirinë e Mendimit, njohja më e lartë evropiane për ata që i qëndrojnë regjimeve autoritare. Shtypi ndërkombëtar e quajti «Mandela i Ballkanit» — për dekadat në qeli dhe për refuzimin për t'u thyer. Kosova e pavarur do ta shpallte Hero të Kosovës.
Adem Demaçi vdiq më 26 korrik 2018 në Prishtinë, tetëdhjetë e dy vjeç. La pas një mësim të vështirë: se dinjiteti i një populli nuk matet me fitoret e shpejta, por me ata që refuzojnë të nënshkruajnë kur ndërgjegjja u thotë jo — qoftë edhe pas njëzet e tetë vjetësh burg.
Burimet
Fakte të dokumentuara. Adem Demaçi u regjistrua si i lindur më 26 shkurt 1936 (sipas biografit të tij, lindi në gusht 1935) dhe vdiq më 26 korrik 2018 në Prishtinë; botoi romanin Gjarpijt e gjakut më 1958; themeloi Lëvizjen Revolucionare për Bashkimin e Shqiptarëve më 1963; vuajti tri dënime — 1958–1961, 1964–1974, 1975–1990 — gjithsej rreth njëzet e tetë vjet burg; kryesoi Këshillin për Mbrojtjen e të Drejtave e Lirive të Njeriut (1991–1995, sipas disa burimeve 1996); nga viti 1996 drejtoi Partinë Parlamentare të Kosovës; mori Çmimin Saharov të Parlamentit Evropian më 1991; shërbeu si përfaqësues i përgjithshëm politik i UÇK-së nga gushti 1998 dhe dha dorëheqjen në mars 1999 pas Rambujesë. Këto mbahen nga regjistri i Parlamentit Evropian (Çmimi Saharov), nga nekrologjia e Balkan Insight dhe nga dosja biografike e enciklopedive publike (të kryqëzuara, jo si burim i vetëm).
Fakti dhe interpretimi. Se Demaçi mbahet si i burgosuri politik më jetëgjatë i Evropës së kohës — vlerësim që duhet lexuar bashkë me rastin e Pjetër Arbnorit, i cili në Shqipërinë komuniste vuajti po aq vjet — dhe se u quajt «Mandela i Ballkanit» janë vlerësime të përhapura gjerësisht në shtyp e në kujtesën publike (pretendim), të bazuara mbi faktin e pakontestueshëm të njëzet e tetë viteve burg (fakt). Leximi ynë — që dorëheqja e tij në Rambuje ishte një refuzim me parim e jo kokëfortësi — është pozicioni editorial i Zhurmës, i shënuar si i tillë. Faktet e datave e të institucioneve nuk i tejkalojmë; interpretimin e mbajmë të ndarë prej tyre.
Lidhjet
17Personat
- Adem Jashari — themeluesi-dëshmor i luftës që Demaçi e përfaqësoi politikisht
- Anton Çetta — pajtimi i gjaqeve — plaga që Demaçi e shkroi te «Gjarpijt e gjakut»
- Sllobodan Millosheviçi — regjimi që e burgosi dhe që ai e luftoi
- Zahir Pajaziti — kalimi nga qëndresa paqësore te armët që Pajaziti mishëroi
- Pjetër Arbnori — Homologu i tij përtej kufirit: si Demaçi, edhe Arbnori vuajti 28 vjet burg politik dhe u quajt «Mandela i Ballkanit».
- Bardhosh Gërvalla — e njëjta kërkesë, mbajtur nga mërgata ndërsa Demaçi ishte në burg
- Bajram Kelmendi: avokati që paditi Millosheviçin në Hagë para se ta vrisnin — lidhje reciproke
- Jusuf Gërvalla: poeti që Beogradi e vrau, dhe rrjeti që pas tij ndërtoi UÇK-në — lidhje reciproke
- Kadri Zeka: fjala e shkruar si armë, dhe dymbëdhjetë të shtëna në Untergruppenbach — lidhje reciproke
Ngjarjet
- Kushtetuta e Kaçanikut — shteti paralel që Këshilli i tij mbrojti
- Tribunali i Hagës — gjykoi dhunën që Këshilli i tij dokumentoi
- Marrëveshja e Rambujesë (1999): pakti që shqiptarët e nënshkruan dhe Beogradi e hodhi poshtë — lidhje reciproke
Organizatat
- UÇK — përfaqësues i përgjithshëm politik, 1998–99
- Lidhja Demokratike e Kosovës — e kritikoi strategjinë e durimit
- Lëvizja Revolucionare për Bashkimin e Shqiptarëve — e themeloi më 1963
- Këshilli për Mbrojtjen e të Drejtave dhe Lirive të Njeriut: arkivi që i dha emër dhunës — lidhje reciproke
Tema
- Çmimi Saharov (1991) — Parlamenti Evropian — Liria e Mendimit
Lajmi i fundit
- Kosumi Ibrahimi: Alban Hyseni dështoi me premtimin për uniformat shkollore
- Trump: Synoj marrëveshje afatgjatë me Iranin që ndalon armët bërthamore
- Zelensky: «Edhe nëse Trump dhe Putin janë miq, nuk na mjafton»
- Politika e Serbisë ndaj Kosovës mbetet e pandryshuar nga emrat e rinj
- I.Z.: Rrjeti ndërkombëtar i drogës drejtohej nga qelia në Shqipëri
- Frinzi: Kosova duhet ta zhbëjë Gjykatën Speciale
Lexo edhe
Personat →
Bardhyli: mbreti ilir që e mbajti Maqedoninë nën haraç
· 11 min
Hakif Zejnullahu: zëvendësi i heshtur që ra me Zahirin te Pestova
· 10 min
Pal Engjëlli: kryepeshkopi që la fjalinë më të vjetër të datuar shqip
· 11 min
Marin Barleti: dëshmitari shkodran që i dha Europës Skënderbeun
· 12 min
Hamza Kastrioti: nipi që kaloi te sulltani dhe ra rob në Ujëbardhë
· 11 min
Ilirikianët: perandorët ilirë të Romës që ndryshuan historinë
· 4 min
Koleksione · të dhëna të verifikuara
Nga lajmet më të lexuara sot
Përditësuar