Sislej Xhafa: artisti klandestin që u bë zëri i Kosovës në Venecia

Sislej Xhafa (Pejë, 1970) është një nga artistët konceptualë më të njohur që ka dhënë bota shqiptare — një krijues që e ktheu vetë përjashtimin në lëndë arti. I lindur në Pejë kur Kosova ishte ende krahinë e Jugosllavisë, i mërguar në vitin 1991 dhe sot me bazë në Nju-Jork, Xhafa e nisi udhën me një gjest që mbetet emblematik: më 1997, kur Shqipëria s'kishte pavijon në Bienalen e Venecias, ai u vesh me fanellën e kombëtares shqiptare të futbollit dhe hyri i paftuar në skenën më të lartë të artit botëror. Njëzet vjet më vonë, po në Venecia, do të përfaqësonte zyrtarisht Republikën e Kosovës. Harku mes atyre dy pikave — nga i padukshmi klandestin te përfaqësuesi sovran — është vetë historia e një kombi që kërkoi të hyjë në botë.

Nga Peja në botë

Xhafa lindi në Pejë më 1970. Në vitin 1991, ende i ri, u largua nga Jugosllavia në shpartallim: kaloi shkurt nga Londra dhe u vendos në Itali, të cilën do ta quante më vonë atdheun e tij të dytë. Regjistrimi në Accademia di Belle Arti të Firences nisi pjesërisht si mënyrë për të siguruar një leje qëndrimi — por u shndërrua në fillimin e një karriere të plotë. Nga Firenca te Nju-Jorku, ku jeton dhe punon prej vitesh, rruga e tij ndjek të njëjtën trajektore që kanë ndjekur qindra mijëra shqiptarë të brezit të tij: mërgimin si kusht ekzistence, jo si zgjedhje.

Kjo biografi mërgimtare nuk qëndron jashtë veprës së tij — ajo është vepra. Padukshmëria e komuniteteve të mëdha e në rritje të emigrantëve në Evropë u bë tema qendrore e Xhafës. Ai i sheh njerëzit që sistemi i lë në hije — të pastrehët, të parregulltit, të zhdukurit — dhe i vendos në qendër të skenës, atje ku institucionet e artit e kishin zakon të vështronin gjetkë.

Pavijoni klandestin: si hyri Shqipëria pa ftesë (1997)

Vera e vitit 1997 e gjeti Bienalen e 47-të të Venecias pa asnjë pavijon shqiptar — republika e vogël ballkanike, të cilën vetëm Adriatiku e ndan nga Italia, thjesht nuk ishte ndër vendet e ftuara. Xhafa vendosi ta ndryshonte këtë me trupin e vet. I veshur me pantallonat e zeza, këpucët me çengela dhe fanellën e kuqe të kombëtares shqiptare të futbollit, me një top në dorë e një çantë shpine ku valëviste një flamur i vogël shqiptar dhe një radio që transmetonte ndeshjen Itali–Portugali, ai endej nëpër terrenet e Bienales duke u kërkuar vizitorëve të tjerë të luanin futboll me të.

Këtë performancë do ta quante Pavijoni Klandestin Shqiptar — një pavijon që s'ekzistonte në asnjë hartë zyrtare, sepse vendi që ai përfaqësonte s'ishte ftuar. Gjesti, i thjeshtë në pamje, ngrinte pyetjen e mprehtë: kush ftohet në ngjarje të tilla të rralla, dhe pse ata që s'ftohen, s'ftohen? Në një skenë të ndërtuar mbi pavijone kombëtare, Xhafa u shndërrua vetë në një komb — të padukshëm, të pafuqishëm, por të pranishëm me kokëfortësi. Ishte forma më e pastër e asaj që lensa e rrjetit e quan mohim: një popull i lënë jashtë kornizës, që gjen mënyrë të fusë kokën brenda saj.

Arti si urgjencë

«Arti është urgjencë», thotë mantra e tij. Roli i artit në shoqëri, sipas Xhafës, është të ngrejë pyetje për «elementët njerëzorë në kushte çnjerëzore». Puna e tij përshkon dy dekada e më shumë instalacionesh, performancash e ndërhyrjesh publike, shpesh me mjete të varfra e të gjetura — paleta druri, sende të përditshme, trupa njerëzorë — që kthejnë vëmendjen te ata që rendi i botës i harron. Ndër veprat: Pleasure our Flower (2000) dhe Again and Again (2000); projekti publik Axis of Silence në Gjenevë (2009); instalacioni Y në Cyrih (2011). Vepra e tij është shfaqur në Tate Modern të Londrës, në Stedelijk Museum të Amsterdamit, në Palais de Tokyo të Parisit dhe në Art Basel (2019); më 2000 mori çmimin e Fondacionit Querini Stampalia, e më 2022 titullin nderi të Akademisë së Firences. E përfaqëson Galleria Continua, me galeri nga San Gimignano te Havana e Pekini.

Nga Italia te Kosova: dy pavijone, një hark

Rrëfimi i Xhafës në Venecia s'mbaroi me gjestin klandestin. Ai u kthye në Bienale në vitet 1999, 2005, e më pas në dy role që mbyllin harkun e një jete mërgimtare. Më 2013, në Bienalen e 55-të, përfaqësoi zyrtarisht Italinë — atdheun e tij të dytë — në Pavijonin Italian me veprën Vice Versa: mërgimtari i dikurshëm, tashmë i pranuar plotësisht nga vendi që e priti.

Por hapi më i rëndë erdhi më 2017. Në Bienalen e 57-të, Xhafa përfaqësoi Republikën e Kosovës — pjesëmarrja e tretë e vendit — me instalacionin Lost and Found («I humbur dhe i gjetur»), kuruar nga Arta Agani, drejtoreshë e Galerisë Kombëtare të Kosovës. Në një kioskë të ndërtuar prej paletash druri të mbështjella me plastikë qëndronte një telefon i vetmuar që nuk bie kurrë, dhe një regjistër me qindra civilë ende të zhdukur nga lufta. Heshtja e telefonit ishte vepra: pritja e pafund e familjeve që presin një lajm për të dashurit e tyre, thirrja që s'vjen dot. Kështu, artisti që më 1997 kishte hyrë klandestinisht si simbol i një kombi pa pavijon, u bë më 2017 zëri zyrtar i një Kosove sovrane — dhe e vuri atë zë në shërbim të plagës më të hapur të vendit, të zhdukurve të luftës.

Vendi në rrjet

Sislej Xhafa e mban Pejën në emër kudo që shkon — të njëjtin qytet ku, një shekull para lindjes së tij, ishte mbledhur Lidhja e Pejës për t'i dhënë zë kombit. Vepra e tij lidh diasporën shqiptare të Italisë me kujtesën e luftës së Kosovës, urgjencën morale të artit me heshtjen e një telefoni. Ai i takon një radhe të gjatë krijuesish shqiptarë që fituan botën duke mos e mohuar kurrë origjinën — nga Ernest Koliqi që e çoi prozën shqipe në mërgim italian, te regjisorë si Kujtim Spahivogli që u përballën me makinerinë e pushtetit. Ajo që i bashkon nuk është vetëm gjuha, por një kod i vjetër: se dinjiteti nuk kërkohet me lutje, po merret — qoftë duke hyrë i paftuar në Venecia, qoftë duke i dhënë emër e zë atyre që bota s'i sheh.