Masakra e Suharekës

Më 26 mars 1999, dy ditë pasi nisën bombardimet e NATO-s, policia serbe mblodhi familjen e zgjeruar Berisha në qendër të Suharekës dhe e shfarosi brenda një dite. Një grup u fut në lokalin «Kalabria» — një piceri që e zotëronte vetë familja — ku policët hodhën granata dhe qëlluan mbi gra, burra e fëmijë. Trupat u ngarkuan në kamionë dhe u çuan larg; një pjesë dolën më vonë në varreza masive te Batajnica, pranë Beogradit. Nga makthi shpëtoi gjallë Shyhrete Berisha, e plagosur mes të vdekurve të vet. Suhareka është historia e një familjeje të tërë të fshirë në një paradite — dhe e gruas që mbijetoi për t'i mbajtur emrat.

Çfarë ndodhi

Suhareka (serb. Suva Reka), qytezë në jugun e Kosovës mes Prizrenit e Ferizajt, hyri në fushatën e spastrimit etnik që në orët e para të ndërhyrjes së NATO-s. Më 26 mars 1999, njësi të policisë serbe (MUP) rrethuan lagjen ku banonte familja Berisha. Sipas vërtetimeve të ICTY-së, policia ekzekutoi në grupe pjesëtarë të familjes; pjesa më e madhe u mblodh dhe u fut në picerinë «Kalabria», ku u qëllua me armë automatike dhe me granata dore. Brenda asaj dite u vranë rreth 48 pjesëtarë të familjes Berisha — mes tyre shumë gra dhe fëmijë, përfshirë foshnja. Të vrarët nuk u lanë në vend: trupat u ngarkuan në kamionë dhe u zhvendosën, taktikë që do të dilte sërish gjatë gjithë luftës.

Kronologjia

24 mars 1999 — Nis fushata ajrore e NATO-s; në terren forcat serbe përshpejtojnë spastrimin, jo tërheqjen.
26 mars 1999, paradite — Policia serbe rrethon lagjen e familjes Berisha në Suharekë; nis ndarja dhe ekzekutimi.
26 mars, mesditë — Një grup i madh i familjes futet në picerinë «Kalabria»; policët hedhin granata dhe qëllojnë. Rreth 48 pjesëtarë të familjes vriten gjatë ditës.
Po atë ditë — Trupat ngarkohen në kamionë për t'u zhvendosur; Shyhrete Berisha, e plagosur, hidhet nga kamioni dhe shpëton.
1999–2001 — Hetuesit ndërkombëtarë gjejnë varreza të prishura; trupa të viktimave të Suharekës zbulohen më vonë në varreza masive te qendra policore e Batajnicës, pranë Beogradit.
2009 — Dhoma për Krime Lufte në Beograd dënon disa ish-policë serbë për masakrën — një nga rastet e rralla ku vetë gjyqësori serb e njeh krimin.

Familja si njësi e fshirë

Shumë masakra të Kosovës fshinë fshatra; Suhareka fshiu një familje. Të vrarët e 26 marsit ishin kryesisht një trung i vetëm gjaku — Berishët — të mbledhur e të ekzekutuar bashkë: bashkëshortë e bashkëshorte, prindër e fëmijë, gjyshër e nipa, deri te foshnjat. Logjika nuk ishte luftarake; ishte zhbërje e një bërthame njerëzore që të mos mbetej kush për ta vajtuar ose për ta dëshmuar. Pikërisht lokali i familjes — «Kalabria», vendi ku dikur shërbehej kafe e bukë — u kthye në vendin e ekzekutimit. Hapësira e jetës së përditshme u bë skenë e vdekjes kolektive.

Dëshmitarja: Shyhrete Berisha

Mes trupave në kamion ishte edhe Shyhrete Berisha, e plagosur me armë zjarri. Ajo humbi bashkëshortin Nexhat dhe katër fëmijët e vet po atë ditë. Duke u shtirur e vdekur, ajo arriti të hidhej nga kamioni në lëvizje dhe të mbijetonte. Më vonë u bë një nga dëshmitaret kryesore të akuzës në Hagë, duke rrëfyer hap pas hapi rrethimin, picerinë, granatat dhe kamionët. Dëshmia e saj e ktheu Suharekën nga një numër në një rrëfim me emra: kush ishte në lokal, kush u qëllua, kush u ngarkua. Aty ku shteti synoi heshtje, mbijetesa e një gruaje la zë.

Kur mohimi plasi: gjyqi në Beograd

Modeli i njohur i mohimit serb — «nuk pati masakër», ose «të vrarët ishin terroristë» — te Suhareka u përplas me dy fakte që nuk u zhbënë dot. I pari ishte forenzika: trupat e zhvendosur dolën në varrezat masive të Batajnicës, brenda Serbisë, duke lidhur drejtpërdrejt Beogradin me krimin. I dyti ishte i jashtëzakonshëm: më 2009, vetë Dhoma për Krime Lufte në Beograd dënoi disa ish-pjesëtarë të MUP-it serb për vrasjet e Suharekës. Ndryshe nga shumica e masakrave të Kosovës, ku përgjegjësia mbeti vetëm te Haga ose u mohua tërësisht, Suhareka u njoh — pjesërisht — edhe nga gjyqësori i vendit që e kreu krimin. Mohimi këtu nuk fitoi: provat fizike dhe një gjykatë në Beograd e detyruan të dorëzohej.

Vendi në vargun e 1999-s

Suhareka nuk qëndron e vetme. Ajo është një hallkë në zinxhirin e masakrave të vitit 1999 — bashkë me Reçakun (shkëndija e janarit që ndezi ndërhyrjen), Izbicën në Drenicë, Mejën në Gjakovë — të gjitha të lidhura nga e njëjta logjikë: ndëshkimi kolektiv i një popullsie për rezistencën e UÇK-së, dhe pastaj heqja e provave. Batajnica është nyja ku takohen: trupat e Suharekës dhe ata të Izbicës përfunduan në të njëjtat varreza masive pranë Beogradit, dëshmi se fshehja e krimit ishte politikë shteti, jo veprim i izoluar.

Brenda rrjetit shqiptar — të kuptuarit e shqiptarëve si një botë e ndarë me dhunë nga jashtë — Suhareka është rasti ku njësia e synuar për fshirje qe vetë familja, qeliza më e vogël e atij rrjeti. Dhe është edhe rasti ku kujtesa fitoi dy herë: njëherë te dëshmia e Shyhrete Berishës, që refuzoi të vdiste pa folur, dhe njëherë te gjykata në Beograd, që e detyroi shtetin-autor të shqiptonte emrin e krimit të vet. Kujtesa këtu nuk është vetëm zi; është dëshmi që mbijetoi mohimin.

Harta mendore