Kongresi i Dibrës 1909: Xhonturqit thirrën kuvendin kundër alfabetit latin — dhe humbën

Në nëntor 1908, në Manastir, njëzet e gjashtë delegatë shqiptarë kishin bërë atë që perandoria nuk ua kishte lejuar kurrë: kishin zgjedhur një alfabet të vetëm, mbi bazë latine, për të shkruar gjuhën shqipe. Tetë muaj më vonë, Stambolli u përpoq ta zhbënte këtë me po ato armë — me një kuvend. Kongresi i Dibrës i korrikut 1909 u thirr për t'i kthyer shqiptarët te shkronjat arabe. Doli e kundërta.

Konteksti: pas Manastirit, kundërsulmi i Stambollit

Kongresi i Manastirit (14–22 nëntor 1908) e kishte zgjidhur çështjen që kishte ndarë rilindësit për dekada: cili alfabet do të mbante shqipen. Fitorja e shkronjave latine e lidhi shqipen me Evropën, jo me botën osmane-islamike. Kjo shqetësoi tri fuqi njëherësh: autoritetet osmane, Kishën Ortodokse greke dhe klerin mysliman prostambollist, që e shihnin alfabetin latin si një hap drejt shkëputjes kombëtare.

Komiteti "Bashkimi e Përparimi" — Xhonturqit që kishin ardhur në pushtet me revolucionin e korrikut 1908 — vendosi të kundërpërgjigjej. Zgjodhi terrenin që i njihte më mirë: një mbledhje "vullnetare", e paraqitur si nismë e vetë shqiptarëve.

Një kuvend i ndërtuar nga Stambolli

Kongresi u mbajt në Dibër nga 23 deri më 29 korrik 1909 — jo rastësisht, në përvjetorin e parë të revolucionit xhonturk. Emri zyrtar ishte "Kongresi Kushtetues Osmano-Shqiptar", dhe u paraqit sikur e kishte thirrur një "Komitet Kushtetues Osmano-Shqiptar" vendas, për t'i dhënë pamjen e një nisme popullore. Në të vërtetë organizimin e drejtonte Komiteti "Bashkimi e Përparimi"; disa oficerë xhonturq u panë të pranishëm të veshur me rroba civile.

Kryesues u zgjodh Vehbi Dibra (1867–1937), Myftiu i Madh i Sanxhakut të Dibrës — një figurë që tri vjet më vonë do të ulej në Vlorë më 28 nëntor 1912 si delegat i Dibrës në Kuvendin e Pavarësisë, e më pas do të bëhej Myftiu i parë i Madh i Shqipërisë së lirë. Sipas burimeve shqiptare, në kuvend morën pjesë rreth 325 delegatë nga vise të ndryshme të perandorisë — shumica shqiptarë myslimanë, por edhe të krishterë (rreth 95, sipas disa dëshmive), si dhe grekë, maqedonas e serbë. Mes patriotëve shqiptarë ishin Sotir Peci, Fehim Zavalani, Dervish Hima dhe Loni Logori.

Beteja e alfabetit

Kërkesa kryesore e Xhonturqve ishte e prerë: kuvendi duhej të shpallte kthimin te shkronjat arabe për shqipen, duke rrëzuar vendimin e Manastirit. Këtu plani u shemb. Elementi shqiptar mori kontrollin e plotë të punimeve dhe e hodhi poshtë kërkesën. Abdyl Ypi mbajti një fjalim të zjarrtë kundër qëndrimeve xhonturke, ndërsa Fehim Zavalani — kryetar i klubit "Bashkimi" të Manastirit — kishte ardhur pikërisht për të mbrojtur alfabetin që kishte dalë prej andej.

Kuvendi nuk e dënoi alfabetin latin. Përkundrazi, në formulën e kompromisit u vendos se gjuha shqipe mund të mësohej lirisht dhe se shqiptarët mund të shkruanin me çfarëdo alfabeti dëshironin — një humbje e heshtur për Stambollin, që kishte ardhur pikërisht për ta ndaluar latinishten.

Shtatëmbëdhjetë pikat

Nga Dibra doli një program me shtatëmbëdhjetë pika. Krahas çështjes së gjuhës dhe alfabetit, delegatët kërkuan:

• hapjen e shkollave fillore, të mesme dhe tregtare në gjithë trojet shqiptare;
• drejtësi në gjykata dhe reformë të tatimeve;
• ndërtimin e rrugëve dhe përmirësimin e infrastrukturës;
• të drejtën për të mbajtur armë;
• caktimin e kufijve dhe shërbimin ushtarak vetëm brenda tokave shqiptare.

Kështu, kuvendi që ishte menduar si mjet propagande përfundoi duke nxjerrë një listë kërkesash që i ngjante më shumë një platforme autonomiste sesa një kapitullimi. Shtypi shqiptar i kohës e priti nismën me skepticizëm, duke këmbëngulur se shkolla dhe arsimi shqip nuk mund të ndaheshin nga lufta për çlirimin e vendit.

Jehona: Elbasani dhe Manastiri i Dytë

Lëvizja kombëtare nuk u mjaftua me atë që doli nga Dibra. Klubi "Bashkimi" u përgjigj me Kongresin e Elbasanit, ku rreth 120 pjesëmarrës riafirmuan alfabetin latin, dhe më 27 shkurt 1910 u mbajt një mbledhje tjetër për alfabetin pranë Korçës. Rruga çoi te Kongresi i Dytë i Manastirit (prill 1910), i cili e vulosi përfundimisht shkronjën latine si alfabetin e shqipes.

Përpjekja xhonturke për ta rikthyer shqipen te shkronjat arabe kishte dështuar plotësisht. Brenda dy vjetësh, po ata delegatë që u mblodhën në Dibër do të merrnin pjesë në Kryengritjen e Përgjithshme Shqiptare të 1910–1912 dhe në shpalljen e Pavarësisë.

Pse ka rëndësi

Kongresi i Dibrës është dëshmi se ku e vendoste perandoria vijën e frontit: te alfabeti. Stambolli e kuptonte se një gjuhë e shkruar në një alfabet të vetëm është vetë kombi — prandaj u përpoq ta thyente shqipen jo me ushtri, por me shkronja. Që një kuvend i ndërtuar kundër shqiptarëve u kthye nga vetë shqiptarët në një tribunë kërkesash kombëtare, tregon se sa i pjekur ishte tashmë vetëdija kombëtare në prag të 1912-s. Gjuha ishte institucioni i vetëm i vazhdueshëm që kombi kishte pasur nën perandori; në Dibër, ai institucion e mbrojti veten.

Burimet

• Stavro Skendi, The Albanian National Awakening, 1878–1912 (Princeton University Press, 1967) — kapitujt mbi çështjen e alfabetit dhe kuvendet e 1908–1910.
• Wikipedia, "Congress of Dibër" — përmbledhje faktike e datave, kryesisë dhe rezolutave (kontrolluar kundrejt burimeve parësore).
• Qendra Mbarëkombëtare e Koleksionistëve Shqiptarë (qmksh.al), "23 korrik 1909 – Xhonturqit organizuan Kongresin e Dibrës".
• Shih edhe ekspozitën tonë: Kongresi i Manastirit (1908): kombi që zgjodhi alfabetin e vet.