Arvanitishtja: e folmja shqipe që ndërtoi flotën e Revolucionit grek

Arvanitishtja — arbërishtja, siç e quajnë vetë folësit — është e folmja shqipe që arvanitët, shqiptarët e vjetër të Greqisë jugore, e mbartën me vete kur zbritën nga trojet e sotme shqiptare midis shekujve XIII dhe XVI. Bashkë me çamërishten, ajo mbahet si njëra nga dy degët më konservatore të toskërishtes: një copë e vjetër e shqipes që ruajti forma të humbura në trungun kryesor, pikërisht sepse u nda herët prej tij. Nën lentën tonë, arvanitishtja është kodi i një dege të shpërndarë — gjuha si filli lidhës që mbijetoi pesë shekuj në mërgim, që ndërtoi flotën e një revolucioni, dhe që sot fiket në heshtje ndërsa folësit e saj identifikohen si grekë. Nuk është gjuhë e vdekur e as gjuhë më vete: është një e folme e rrezikuar e shqipes, e kuptueshme deri diku me shqipen standarde, që jeton më shumë në kujtesë sesa në gojë.

Çfarë është dhe si tingëllon

Gjuhëtarët e vendosin arvanitishten pa mëdyshje brenda grupit toskë të shqipes, degë e tij jugore. Ajo është shumë e afërt me arbërishten e Italisë — të dyja rrjedhin nga i njëjti valë shpërnguljesh mesjetare dhe të dyja i quajnë vetveten me emrin e vjetër arbërisht. Nga toskërishtja standarde arvanitishtja u nda mjaft herët sa të ruante tipare arkaike që gjetkë u zhdukën, por mori ndikim të thellë nga greqishtja, sidomos në fjalor e në sistemin tingullor. Kuptueshmëria e ndërsjellë me toskërishten e sotme shkon, sipas përshkrimeve gjuhësore, nga mjaft e lartë deri te vetëm e pjesshme — varësisht të folmes dhe temës. Dialektologu Hans-Jürgen Sasse (1991) dalloi deri në njëmbëdhjetë nëngrupe brenda hapësirës arvanitase — nga atika perëndimore te ajo e Beotisë, e Peloponezit, e Eubesë dhe e Androsit — një larmi që dëshmon sa e vjetër e sa e rrënjosur ishte gjuha para se të fillonte tërheqja.

Nga erdhën folësit

Arvanitët zbritën në Greqinë jugore në disa valë gjatë Mesjetës së vonë, kryesisht nga trojet e sotme shqiptare, si bujq, barinj e luftëtarë të kërkuar prej zotërve bizantinë e më vonë osmanë për të populluar toka të shkreta. U vendosën në Atikë, Beoti, Eube jugore, në ishujt e Gjirit Saronik, në Peloponez, deri në veri të Androsit e në disa fshatra të Greqisë veriperëndimore — sipas vlerësimeve, në mbi pesëqind fshatra gjithsej. Athina para pavarësisë greke ishte, në një masë të mirë, qytet me rrethina arvanitase; toponime të panumërta të Atikës e ruajnë ende gjurmën shqipe. Ky ishte një komb brenda kombit: shqipfolës ortodoksë që, ndryshe nga çamët myslimanë e ortodoksë të Çamërisë, u gjendën në zemër të asaj që do të bëhej shteti grek.

Gjuha e detarëve të Revolucionit

Kjo është faqja që historia zyrtare e Greqisë e përmend rrallë. Ishujt detarë Hidra e Speca, që dhanë bërthamën e flotës greke në Luftën e Pavarësisë (1821–1829), ishin arvanitas: marinarët dhe kapedanët e tyre flisnin arvanitisht. Admirali Andrea Miaulis (Andreas Vokos Miaoulis, 1765–1835), që udhëhoqi flotën greke, ishte me origjinë arvanitase; Llaskarina Buboulina (1771–1825), që financoi e komandoi anije lufte, rridhte nga një familje arvanitase e Hidrës. Në tokë, suliotët shqipfolës — mes tyre Marko Boçari, që ra në pusinë e Karpenisit më 1823 — luftuan në ballë. Sipas historianëve të revolucionit, marinarët e Hidrës e Specave në disa raste e përdornin shqipen mes tyre në korrespondencë, që të mos u lexohej as nga bashkëluftëtarët e tjerë. Këtu qëndron paradoksi i hidhur i arvanitishtes: folësit e saj ndihmuan të themelohej shteti që një shekull më vonë do ta shtypte gjuhën e tyre.

Si u shtyp dhe si u rizbulua

Në shekullin XX ideologjia e shtetit-komb grek e trajtoi arvanitishten si njollë për t'u fshirë. Regjimi nacionalist i Joanis Metaksait (1936–1940) dhe më pas diktatura ushtarake (1967–1974) ndërmorën fushata për ta shkurajuar përdorimin e saj; brezat e rinj u rritën duke e mësuar shqipen e tyre si diçka për t'u turpëruar, jo për t'u trashëguar. Kundër kësaj rrjedhe u ngritën pak zëra. Anastas Kullurioti shtypi shqip në Athinë në shekullin XIX dhe vdiq në burg; filologu Panajot Kupitori punoi për gramatikën e së folmes; e në brezin e fundit, juristi Aristidh Kola ia kushtoi jetën rizbulimit të arvanitishtes dhe pohimit se arvanitët ishin degë e të njëjtit trung shqiptar. Këto përpjekje nuk e ndalën tërheqjen, por e mbajtën gjallë kujtesën se ç'ishte kjo gjuhë.

Sot: e rrezikuar, jo e vdekur

UNESCO-ja e klasifikon arvanitishten si "rëndë të rrezikuar" (2007). Vlerësimet për numrin e folësve ndryshojnë gjerësisht sipas përkufizimit — nga rreth 30.000 deri në 150.000 — dhe pothuajse të gjithë folësit sot janë të moshuar dhe dygjuhësh me greqishten; folës njëgjuhësh nuk ka më. Vrojtimi Euromosaic i Bashkimit Europian mbi komunitetet shqipfolëse e regjistroi zvogëlimin e shpejtë të përdorimit brez pas brezi. Shumica dërrmuese e arvanitëve identifikohen kombëtarisht si grekë, jo si shqiptarë — një zgjedhje identiteti që nuk e zhbën faktin gjuhësor. Arvanitishtja është shkruar herë pas here me alfabetin grek (shpesh me shtimin e shkronjave b, d, e, j ose me shenja dalluese) e më rrallë me atë latin, por asnjë traditë e qëndrueshme shkrimore nuk u vendos ndonjëherë. Nën lentën tonë, kjo është historia e një dege të rrjetit shqiptar që u lejua të shuhej ngadalë: një gjuhë që ndërtoi flota e themeloi shtete, dhe që sot mbahet gjallë më shumë prej dashamirësve e studiuesve sesa prej fëmijëve që dikur e flisnin natyrshëm.