Lajme 27 Korrik 2026

Maximilian Lambertz, austriaku që i kushtoi jetën gjuhës dhe eposit shqiptar

Nga Vjena te Shkodra e Lajpcigu: albanologu që regjistroi i pari folklorin shqiptar mbi baza shkencore, punoi krah Fishtës dhe përktheu «Lahutën e Malcís» në gjermanisht.

Redaksia ZHURMA 21:43 Përditësuar 18:12 5 min lexim

Maximilian Lambertz, austriaku që i kushtoi jetën gjuhës dhe eposit shqiptar — FOTO · Familje arbëreshe në Villa Badessa, fotografuar nga vetë Maximilian Lambertz më 1913. Burimi: Wikimedia Commons (Public Domain). Arkivi ZHURMA

Kur historia e albanologjisë do të shkruhet me nderim, një nga emrat e parë do të jetë ai i një vjenezi që nuk kishte asnjë pikë gjaku shqiptar, por që i kushtoi gjysmën e jetës gjuhës, përrallave dhe eposit të një populli të vogël e të harruar në atë kohë nga shkenca europiane. Maximilian Lambertz (27 korrik 1882 – 26 gusht 1963) ishte ndër të parët që e regjistroi folklorin shqiptar mbi baza shkencore, punoi krah Gjergj Fishtës në Shkodër dhe, në fund të jetës, e çoi «Lahutën e Malcís» në gjuhën gjermane. Për brezni albanologësh gjermanofolës, ai mbetet themeltari.

Pse ka rëndësi

Gjatë ekspeditës së vitit 1916 në Shqipërinë e veriut dhe të mesme, Lambertz ishte ndër të parët që regjistroi gjuhën dhe folklorin shqiptar mbi baza shkencore.
Si i vetmi anëtar i huaj i Komisisë Letrare Shqype në Shkodër (1916–1918), ndihmoi në ndërtimin e sistemit arsimor shqip dhe u lidh me miqësi me Gjergj Fishtën.
Përktheu në gjermanisht eposin «Lahuta e Malcís» (Mynih, 1958) dhe la pas rreth 60 dorëshkrime mbi gjuhën, mitologjinë e folklorin shqiptar.

Nga filologjia klasike te gjuha shqipe

Lambertz lindi më 27 korrik 1882 në Vjenë. Studioi gjuhësi krahasuese dhe filologji klasike në Universitetin e Vjenës dhe u doktorua në vitin 1907. Fillimisht ishte mësues gjimnazi dhe punoi për projektin monumental «Thesaurus Linguae Latinae» — një formim i rreptë në gjuhët e vjetra që do t’i jepte më vonë veshin e imët për strukturën e shqipes.

Interesin për botën shqiptare e nisi më 1906 në Atikë të Greqisë, në trevat ku ende flitej arbërishtja e arvanitasve — takimi që, sipas njoftimit të Akademisë së Shkencave, ia ktheu studimin e shqipes në «mision jetësor». Prej andej iu kthye arbëreshëve të Italisë. Në vitet 1913–1914 udhëtoi nëpër Abruzzo e Molise, midis fshatrave arbëreshë si Villa Badessa, për të studiuar të folmet e ruajtura prej shekujsh larg atdheut. Që në vitin 1913 botoi një libër mësimor të gjuhës shqipe, «Lehr- und Lesebuch des Albanischen», dhe një vit më vonë një studim mbi periudhën hipotetike në shqipe — pra, mbi ndërtimin e fjalive me kusht, një çështje delikate e sintaksës që tregonte se ai e trajtonte shqipen si gjuhë me dinjitet të plotë shkencor. Nga vetë udhëtimi arbëresh doli studimi «Albanische Mundarten in Italien», që ofroi një hartë të detajuar të ngulimeve arbëreshe dhe çeli një drejtim të ri në dialektologjinë shqiptare; më vonë iu shtua edhe një monografi e gjerë mbi të folmet arbëreshe të Molizes. Lambertz ngulmonte se arbërishtja duhej studiuar si dëshmi e shqipes mesjetare — dhe se ndarja e shqipes në gegërishte e toskërishte ishte çështje sipërfaqeje, jo themeli: «Vetëm suvaja e dy pjesëve të kësaj ndërtese është e ndryshme», shkroi në «Studime Arbëreshe».

1916: regjistrimi i parë shkencor i folklorit

Kthesa e jetës së tij erdhi me Luftën e Parë Botërore. Nga maji deri në korrik 1916, Lambertz mori pjesë në një ekspeditë të Komisionit Ballkanik të Akademisë Austriake të Shkencave në Shqipërinë e veriut dhe të mesme. Ai kaloi nëpër Grudë, Shkodër, Lezhë, Krujë, Tiranë, Durrës e Mirditë, duke mbledhur përralla, këngë e të dhëna gjuhësore. Sipas burimeve albanologjike, ishte hera e parë që gjuha dhe folklori shqiptar regjistroheshin mbi baza sistematike shkencore, e jo si shënime të rastit udhëtarësh.

Nga kjo punë lindën vepra që mbeten gurë themeli: «Volkspoesie der Albaner» (Poezia popullore e shqiptarëve, 1917) dhe një përmbledhje e pasur me përralla e tekste të folklorit shqiptar (1922). Lambertz u mor edhe me sintaksën e këngëve epike kreshnike — pra, jo vetëm me përmbajtjen heroike, por me mekanikën e brendshme të vargut gojor, atje ku ruhet kujtesa e një populli. Vargu i veprave folklorike vijoi me «Albanien erzählt» (1956) dhe me «Die Volksepik der Albaner» (1958), ku përfshiu ciklin epik të kreshnikëve dhe mitologjinë shqiptare; pas vdekjes iu botua edhe punimi «Mitologjia shqiptare» në veprën kolektive «Wörterbuch der Mythologie».

Komisia Letrare Shqype dhe miqësia me Fishtën

Në dhjetor 1916 Lambertz u kthye në Shqipëri me administratën austro-hungareze dhe mori përgjegjësi për sistemin arsimor shqip. U bë i vetmi anëtar i huaj i Komisisë Letrare Shqype në Shkodër — trupi që po vendoste bazat e drejtshkrimit dhe të gjuhës letrare shqipe. Në qytetin që ishte atëherë zemra intelektuale e Veriut, ai u lidh ngushtë me Gjergj Fishtën, poetin françeskan, dhe bashkëpunoi në gazetën «Posta e Shypnisë».

Vlerësimi i tij për Fishtën nuk ishte i matur me kursim: Lambertz e radhiti ndër poetët më të mëdhenj katolikë europianë të fillimit të shekullit XX. Kjo miqësi mes një filologu vjenez dhe një prifti malësor do të bëhej lidhja që, dekada më vonë, do ta çonte eposin shqiptar në raftet e bibliotekave gjermane.

Eposi shqiptar në gjuhën gjermane

Historia e Lambertz-it është edhe një dëshmi se dinjiteti mbrohet kudo. Në vitet 1934–1939 ai iu kthye studimeve, por disertacioni i tij u refuzua «për arsye racore» në Gjermaninë naziste — një padrejtësi që e preku personalisht. Pas luftës, në Lajpcig, jeta e tij akademike u ndriçua sërish: u emërua drejtor i Shkollës së Gjuhëve të Huaja (1945), profesor i gjuhësisë krahasuese (1946) dhe drejtoi Institutin Indoeuropian deri në daljen në pension më 1957.

Në këtë periudhë të fundit e të pjekur dha kryeveprën e tij shqiptare. Më 1949 botoi studimin «Gjergj Fishta und das albanische Heldenepos ‘Lahuta e Malcís’», dhe në vitin 1958, në Mynih, doli përkthimi i tij i plotë në gjermanisht i «Lahutës së Malcís» — eposi kombëtar i Fishtës, i çuar te një publik i gjerë europian. Njëkohësisht përgatiti «Lehrgang des Albanischen», një kurs i plotë i gjuhës shqipe në tri vëllime (1954–1959). Krahas eposit solli në gjermanisht edhe dramën «Toka jonë» të Kolë Jakovës dhe përgatiti një antologji të letërsisë shqiptare me përkthim në gjermanisht. Ai e vizitoi Shqipërinë sërish në vitin 1954 dhe 1957.

Trashëgimia

Kur vdiq më 26 gusht 1963 pranë Lajpcigut, Lambertz la pas rreth 60 dorëshkrime mbi folklorin, mitologjinë, etnologjinë, gjuhësinë dhe letërsinë shqiptare, si dhe një koleksion të çmuar fotografish nga fusha — përfshirë ato të arbëreshëve të Villa Badessës, të bëra me dorën e tij më 1913. Për kontributin e tij në studimet albanologjike, shteti shqiptar e dekoroi me «Urdhrin e Flamurit». Ai konsiderohet albanologu më i shquar gjermanofolës i shekullit XX. Akademia e Shkencave e Shqipërisë e rendit ndër «personalitetet më të shquara të albanologjisë».

Rëndësia e tij tejkalon listën e veprave. Në një kohë kur pak zëra në Europë e merrnin seriozisht kulturën shqiptare, një studiues i huaj vendosi t’ia kushtonte asaj jetën — jo si vëzhgues i largët, por si dëshmitar që punoi krah shqiptarëve, mësoi fëmijët e tyre dhe ruajti fjalët e tyre. Historia e Lambertz-it na kujton se trashëgimia jonë kulturore ka pasur gjithmonë miq të denjë jashtë kufirit, dhe se kjo miqësi është pjesë e vetë kujtesës sonë.