Iso-polifonia shqiptare: arkitektura zanore e një populli

Dalin në skenë tetë a dhjetë burra, pa partiturë dhe pa dirigjent. Njëri nis — marrësi — me një frazë të hapur, pak të dridhur, sikur po thërret dikë përtej luginës. I dyti — prerësi ose kthyesi — ia pret frazën me një linjë të dytë që e kundërshton pa e thyer. Pas tyre, të tjerët mbajnë iso-n: një bazë të qëndrueshme, të kënduar mbi zanoren "e", me frymëmarrje të shkallëzuar, në mënyrë që zëri i përbashkët të mos këputet kurrë. Kjo nuk është një tingull i vetëm — është një arkitekturë. Dhe është ndër të paktat gjëra shqiptare që bota i ka pranuar pa asnjë kundërshtim si të vetën e njerëzimit: më 2005 UNESCO e shpalli iso-polifoninë shqiptare Kryevepër të Trashëgimisë Gojore dhe Jomateriale, e regjistruar zyrtarisht në Listën Përfaqësuese në 2008.

Pse ka rëndësi

• UNESCO e shpalli iso-polifoninë shqiptare Kryevepër të Trashëgimisë Gojore dhe Jomateriale më 2005; u regjistrua në Listën Përfaqësuese më 2008.
• Struktura minimale ka tre role: marrësi që nis melodinë, kthyesi që i përgjigjet me kundërmelodinë, dhe kori që mban iso-n mbi zanoren «e» me frymëmarrje të shkallëzuar — askush nuk lexon nota dhe askush nuk dirigjon.
• Tradita toske e mban iso-n të vazhdueshme; ajo labe e punon ritmikisht dhe e ngre në tre a katër pjesë. Këngët me katër zëra, forma më e ndërlikuar, janë pothuajse ekskluzivisht labe — dhe janë ato që po humbin më shpejt.

Çfarë është iso-polifonia

Fjala iso vjen nga ison-i i muzikës kishtare bizantine — nota bazë e mbajtur mbi të cilën lëviz melodia. Në këngën popullore shqiptare ajo është shtylla mbi të cilën ngrihen dy solistët. Struktura minimale ka tre role: marrësi që nis dhe drejton melodinë, kthyesi (a prerësi) që i përgjigjet me kundërmelodinë, dhe kori që mban iso-n. Askush nuk lexon nota; askush nuk drejton me dorë. Balanca — kush hyn, kur merr frymë, sa lart ngrihet zëri — negociohet në çast, me vesh, brenda një grupi që e ka kënduar bashkë prej brezash. Prandaj iso-polifonia nuk mësohet nga një libër: ajo transmetohet nga trupi te trupi, nga fshati te fshati, si një gjuhë e dytë.

Dy dialekte muzikore: toskë e labë

Ashtu si të folmet, edhe të kënduarit ndahet. Në traditën toske — që mbulon Toskërinë, Myzeqenë dhe Çamërinë — iso-ja është pothuajse gjithmonë e vazhdueshme, e kënduar pa ndërprerje mbi "e", me atë teknikë frymëmarrjeje të shkallëzuar ku asnjë këngëtar nuk ndalon në të njëjtin çast, që baza të tingëllojë e pafund. Në traditën labe — Vlora, Saranda, Delvina, Gjirokastra jugore, Kurveleshi — iso-ja mund të bëhet ritmike, e punuar mbi tekstin, dhe ngrihet nganjëherë në tre a katër pjesë. Këngët me katër zëra, ku hyn edhe hedhësi krahas marrësit, kthyesit dhe iso-s, janë pothuajse ekskluzivisht labe: forma më e ndërlikuar e traditës, dhe ajo që po humbet më shpejt. UNESCO e vendos këtë pasuri jugore krah polifonisë gege të veriut si dy krahët e së njëjtës trashëgimi — dëshmi se e kënduara shumëzërëshe nuk është krahinore, por e gjithë hapësirës.

"Iso-ja e fshehur": ç'dëgjon veshi dhe ç'mban trupi

Etnomuzikologu Ramadan Sokoli dhe, pas tij, studiuesi Vasil Tole — autor i disa vëllimeve themelore dhe njeriu që përgatiti dosjen e kandidaturës për UNESCO — kanë argumentuar se kjo nuk është një "formë popullore" e thjeshtë. Tole ka shkruar se edhe kënga që në dukje ka dy zëra, në të vërtetë luan tre: mbi intervalin e kuintës që lind midis dy solistëve tingëllon një iso e fshehur, një zë i tretë që veshi e dëgjon pa e kënduar askush drejtpërdrejt. Kjo e kthen këngën fshatare në një sistem harmonik të vetin, të ndërtuar jashtë çdo konservatori — një teori muzikore që u shkrua kurrë, por u mbajt mend gjithmonë.

Nga UNESCO te fshati i zbrazët

Shpallja ndërkombëtare nuk e shpiku traditën; e gjeti tashmë nën presion. Pas 2005-ës, një program i UNESCO-s me financim japonez (Japan Funds-in-Trust) mbështeti një projekt katërvjeçar ruajtjeje — filmime, arkivime, rikthim i disa grupeve. Skena kryesore mbetet Festivali Folklorik Kombëtar i Gjirokastrës, që mbahet që nga viti 1968 me ndërprerjet e pashmangshme të politikës. Njohja nuk ndaloi as te viti 2005: më 2020 kënga polifonike e Epirit — e praktikuar nga shqiptarë, arumunë e grekë njëlloj — hyri në Regjistrin e UNESCO-s të praktikave të mira mbrojtëse përmes projektit «Karvani Polifonik», dëshmi se kufiri kulturor këtu ka qenë gjithnjë më i hollë se ai shtetëror. Por ngjarja themelore që asnjë dosje nuk e ndreqi ishte ikja e njerëzve nga fshati. Iso-polifonia jeton kur ka një grup burrash a grash që rrinë bashkë mjaftueshëm gjatë sa ta mësojnë njëri-tjetrin; kur fshati zbrazet, zbrazet edhe kori. Kërcënimi nuk është harresa e botës — bota e njohu — por boshllëku i lënë prapa nga emigrimi. Mbrojtja që numëron nuk është pllaka e UNESCO-s, por dera e hapur e shtëpisë ku ende këndohet.

Një nyjë e rrjetit

Parë veças, iso-polifonia duket muzikë e disa krahinave jugore. Parë në tërësi, ajo është një hallkë e po atij rrjeti që mban kulturën shqiptare bashkë pa administratë. Dialektet muzikore ndjekin dialektet e gjuhës; kostumi i skenës — fustanella e stolitë — është gjysma e dukshme e po asaj tradite që xhubleta dhe filigrani e ruajnë në veri; dhe teksti i këngëve mban po atë kod nderi e kujtese — besën, trimërinë, ngjarjen e mbajtur mend përmes vargut — që fjala e vjetër e ruan në gjuhë. Nga Kurveleshi te Çamëria, i njëjti sistem zanor këndohej mbi kufij që shtetet i vunë më vonë. Dhe harta nuk mbaron atje: forma polifonike të lidhura me të njëjtin stil tosk-lab këndohen edhe në rajonin e Pologut — Tetovë, Kërçovë e Gostivar — në Maqedoninë e Veriut, si dhe në Malësi të Madhe në Mal të Zi. Kënga nuk shtrihet sipas kufirit politik; shtrihet sipas dialektit. Edhe arbëreshët e Kalabrisë, të shkëputur prej pesë shekujsh, e kanë mbajtur këngën dyzëshe. Kjo është shenja më e qetë e asaj që ky rrjet ka qenë gjithmonë: një popull që u mblodh në një zë të vetëm pa pasur nevojë as për shtet, as për dirigjent.

Iso-ja më e vjetër rri në bobina që askush nuk do t'i ribotojë

Ajo që njihet sot si iso-polifoni «zyrtare» është një copë e asaj që ka ekzistuar nëpër fshatra: versioni që u soll para mikrofonit. Arkivat e Institutit të Antropologjisë Kulturore ruajnë orë të tëra regjistrimesh terreni nga vitet 1960–1980 që nuk do të ribotohen kurrë si «formë standarde», sepse thjesht nuk iu përshtatën skenës.

Dallimi nuk është teknik, është i natyrës së vetë këngës. Në një fshat të Kurveleshit para vitit 1990 iso-polifonia nuk mësohej — kalohej: djali e dëgjonte babanë në dasma e në mortje derisa pjesa e tij e zërit i vinte vetvetiu. Sot transmetimi ka kaluar te grupet dhe te folkloristët profesionistë, burra që mblidhen të premten për prova e jo burra që këndojnë sepse mbaroi korrja. Prandaj ato bobina që po zverdhen mbajnë iso-në më të vjetër që kemi arritur të kapim — jo më autentiken se sot, por të vetmen dëshmi të një praktike që nuk u shkrua kurrë.