Iso-polifonia shqiptare: arkitektura zanore e një populli

Dalin në skenë tetë a dhjetë burra, pa partiturë dhe pa dirigjent. Njëri nis — marrësi — me një frazë të hapur, pak të dridhur, sikur po thërret dikë përtej luginës. I dyti — prerësi ose kthyesi — ia pret frazën me një linjë të dytë që e kundërshton pa e thyer. Pas tyre, të tjerët mbajnë iso-n: një bazë të qëndrueshme, të kënduar mbi zanoren "e", me frymëmarrje të shkallëzuar, në mënyrë që zëri i përbashkët të mos këputet kurrë. Kjo nuk është një tingull i vetëm — është një arkitekturë. Dhe është ndër të paktat gjëra shqiptare që bota i ka pranuar pa asnjë kundërshtim si të vetën e njerëzimit: më 2005 UNESCO e shpalli iso-polifoninë shqiptare Kryevepër të Trashëgimisë Gojore dhe Jomateriale, e regjistruar zyrtarisht në Listën Përfaqësuese në 2008.

Çfarë është iso-polifonia

Fjala iso vjen nga ison-i i muzikës kishtare bizantine — nota bazë e mbajtur mbi të cilën lëviz melodia. Në këngën popullore shqiptare ajo është shtylla mbi të cilën ngrihen dy solistët. Struktura minimale ka tre role: marrësi që nis dhe drejton melodinë, kthyesi (a prerësi) që i përgjigjet me kundërmelodinë, dhe kori që mban iso-n. Askush nuk lexon nota; askush nuk drejton me dorë. Balanca — kush hyn, kur merr frymë, sa lart ngrihet zëri — negociohet në çast, me vesh, brenda një grupi që e ka kënduar bashkë prej brezash. Prandaj iso-polifonia nuk mësohet nga një libër: ajo transmetohet nga trupi te trupi, nga fshati te fshati, si një gjuhë e dytë.

Dy dialekte muzikore: toskë e labë

Ashtu si të folmet, edhe të kënduarit ndahet. Në traditën toske — që mbulon Toskërinë, Myzeqenë dhe Çamërinë — iso-ja është pothuajse gjithmonë e vazhdueshme, e kënduar pa ndërprerje mbi "e", me atë teknikë frymëmarrjeje të shkallëzuar ku asnjë këngëtar nuk ndalon në të njëjtin çast, që baza të tingëllojë e pafund. Në traditën labe — Vlora, Saranda, Delvina, Gjirokastra jugore, Kurveleshi — iso-ja mund të bëhet ritmike, e punuar mbi tekstin, dhe ngrihet nganjëherë në tre a katër pjesë. Këngët me katër zëra, ku hyn edhe hedhësi krahas marrësit, kthyesit dhe iso-s, janë pothuajse ekskluzivisht labe: forma më e ndërlikuar e traditës, dhe ajo që po humbet më shpejt. UNESCO e vendos këtë pasuri jugore krah polifonisë gege të veriut si dy krahët e së njëjtës trashëgimi — dëshmi se e kënduara shumëzërëshe nuk është krahinore, por e gjithë hapësirës.

"Iso-ja e fshehur": ç'dëgjon veshi dhe ç'mban trupi

Etnomuzikologu Ramadan Sokoli dhe, pas tij, studiuesi Vasil Tole — autor i disa vëllimeve themelore dhe njeriu që përgatiti dosjen e kandidaturës për UNESCO — kanë argumentuar se kjo nuk është një "formë popullore" e thjeshtë. Tole ka shkruar se edhe kënga që në dukje ka dy zëra, në të vërtetë luan tre: mbi intervalin e kuintës që lind midis dy solistëve tingëllon një iso e fshehur, një zë i tretë që veshi e dëgjon pa e kënduar askush drejtpërdrejt. Kjo e kthen këngën fshatare në një sistem harmonik të vetin, të ndërtuar jashtë çdo konservatori — një teori muzikore që u shkrua kurrë, por u mbajt mend gjithmonë.

Nga UNESCO te fshati i zbrazët

Shpallja ndërkombëtare nuk e shpiku traditën; e gjeti tashmë nën presion. Pas 2005-ës, një program i UNESCO-s me financim japonez (Japan Funds-in-Trust) mbështeti një projekt katërvjeçar ruajtjeje — filmime, arkivime, rikthim i disa grupeve. Skena kryesore mbetet Festivali Folklorik Kombëtar i Gjirokastrës, që mbahet që nga viti 1968 me ndërprerjet e pashmangshme të politikës. Por ngjarja themelore që asnjë dosje nuk e ndreqi ishte ikja e njerëzve nga fshati. Iso-polifonia jeton kur ka një grup burrash a grash që rrinë bashkë mjaftueshëm gjatë sa ta mësojnë njëri-tjetrin; kur fshati zbrazet, zbrazet edhe kori. Kërcënimi nuk është harresa e botës — bota e njohu — por boshllëku i lënë prapa nga emigrimi. Mbrojtja që numëron nuk është pllaka e UNESCO-s, por dera e hapur e shtëpisë ku ende këndohet.

Një nyjë e rrjetit

Parë veças, iso-polifonia duket muzikë e disa krahinave jugore. Parë në tërësi, ajo është një hallkë e po atij rrjeti që mban kulturën shqiptare bashkë pa administratë. Dialektet muzikore ndjekin dialektet e gjuhës; kostumi i skenës — fustanella e stolitë — është gjysma e dukshme e po asaj tradite që xhubleta dhe filigrani e ruajnë në veri; dhe teksti i këngëve mban po atë kod nderi e kujtese — besën, trimërinë, ngjarjen e mbajtur mend përmes vargut — që fjala e vjetër e ruan në gjuhë. Nga Kurveleshi te Çamëria, i njëjti sistem zanor këndohej mbi kufij që shtetet i vunë më vonë. Kjo është shenja më e qetë e asaj që ky rrjet ka qenë gjithmonë: një popull që u mblodh në një zë të vetëm pa pasur nevojë as për shtet, as për dirigjent.