Martin Camaj: katedra e Mynihut dhe gegnishtja letrare në mërgim

Më 21 korrik 1925, në Temal të Dukagjinit — një fshat malor mbi Drin, në zemër të Shqipërisë së Veriut — lindi njeriu që do ta bartte gegnishten letrare jashtë kufijve pikërisht në dekadat kur brenda tyre ajo u hoq nga përdorimi zyrtar. Martin Camaj vdiq gjashtëdhjetë e gjashtë vjet më vonë në një fshat bavarez, profesor i albanologjisë në një nga universitetet më të vjetra të Gjermanisë, autor i romanit të parë psikologjik të letërsisë shqipe — dhe i palexuar në atdheun e tij. Vepra e tij hyri në Shqipëri vetëm pasi ra regjimi që e kishte detyruar të ikte.

Temali, Shkodra dhe kolegji jezuit

Camaj u rrit në malësinë e Dukagjinit, në atë brez ku Kanuni, kënga rapsodike dhe gegnishtja e folur ishin ende infrastruktura e përditshme e jetës — jo folklor, por rregull shoqëror. Shkollimin e mesëm e mori te Kolegji Saverian i jezuitëve në Shkodër, institucioni që prej fundit të shekullit XIX kishte formuar një pjesë të mirë të elitës intelektuale katolike shqiptare: filologë, botanistë, historianë, poetë. Ishte e njëjta vatër që kishte nxjerrë Gjergj Fishtën, Ndre Mjedën dhe revistën Hylli i Dritës — një rrjet shkollash, shtypshkronjash dhe revistash që funksiononte si akademi e paformalizuar e Veriut.

Në vitin 1946 regjimi i ri komunist i mbylli institucionet jezuite të Shkodrës dhe e shpërbëu atë rrjet: klerikë e mësues u burgosën, u pushkatuan ose u zhdukën nga jeta publike. Kjo është, në përmasa të vogla, e njëjta gjë që ndodh sa herë një rrjet shqiptar arrin të ngrihet: nuk shuhet një njeri, shuhet institucioni që prodhon njerëz. Camaj u formua brenda tij pak para se ai të mos ekzistonte më.

Arratisja e vitit 1948

Në shtator 1948, njëzet e tre vjeç, Camaj kaloi kufirin drejt Jugosllavisë bashkë me një grup malësorësh që ikën nga presioni i regjimit. E vendosën në Tuz të Malit të Zi — një trevë shqipfolëse e Malësisë së Mbishkodrës, ku punoi si mësues. Nuk ishte, pra, një ikje nga shqiptarët drejt të huajve: ishte një kalim nga një copë e trungut shqiptar në një tjetër, e ndarë prej saj vetëm nga një vijë kufiri e vitit 1913. Ky detaj do të mbetej strukturor për gjithë veprën e tij shkencore: Camaj nuk e pa kurrë shqipen si gjuhë të një shteti, po si gjuhë të një populli të shpërndarë nëpër disa.

Beogradi dhe Roma: te Meshari

Nga Tuzi vazhdoi studimet e larta në Universitetin e Beogradit, ku u mor me filologji romane e me gjuhësi. Në mesin e viteve '50 kaloi në Itali, ku ndoqi studimet pasuniversitare në Universitetin e Romës "La Sapienza". Doktoratën e mbrojti më 1960, me një punim mbi Mesharin e Gjon Buzukut — librin e parë të njohur në gjuhën shqipe, i botuar më 1555.

Zgjedhja e temës nuk ishte rastësore dhe nuk mbeti simbolike. Camaj u fut si filolog te teksti themelues i shqipes së shkruar, dhe kjo e vendosi njëherë e mirë brenda linjës Buzuku–Budi–Bardhi–Bogdani: një traditë shkrimore gegë e vjetër sa vetë shqipja e shkruar. Ai nuk e nisi karrierën si poet i mërguar, po si dëshmitar i vazhdimësisë së një gjuhe.

Shêjzat: mërgimi si redaksi

Në Romë hyri në orbitën e Ernest Koliqit, prozatorit shkodran që mbante katedrën e albanologjisë në "La Sapienza" dhe që më 1957 nisi revistën Shêjzat. Camaj u bë redaktor e më vonë kryeredaktor i saj dhe e mbajti atë detyrë edhe pasi u shpërngul në Gjermani. Shêjzat u kthye për tre dekada në organin kryesor kulturor të mërgatës shqiptare në Perëndim: aty botoheshin studime gjuhësore, letërsi, kritikë dhe polemikë, në një kohë kur brenda Shqipërisë çdo botim kalonte nga një filtër i vetëm ideologjik.

Modeli është i njohur: kur institucioni brenda vendit mbyllet, funksioni i tij shpërngulet jashtë. Hylli i Dritës u ndal në Shkodër; Shêjzat u hap në Romë. Rrjeti nuk u zhduk — u zhvendos.

Katedra e Mynihut, 1961–1990

Më 1961 Camaj kaloi në Gjermani si lektor i shqipes në Universitetin Ludwig-Maximilian të Mynihut. U bë Privatdozent më 1964 dhe profesor i albanologjisë më 1970, detyrë që e mbajti deri më 1990. Mynihu u bë kështu, për tridhjetë vjet, një nga qendrat kryesore botërore të studimeve shqiptare — jashtë Tiranës, jashtë Prishtinës, jashtë çdo kontrolli shtetëror shqiptar.

Prodhimi i tij shkencor aty ishte i orientuar nga një bindje praktike: shqipja duhej të bëhej e mësueshme dhe e studiueshme nga bota. Prej kësaj lindi Albanian Grammar with Exercises, Chrestomathy and Glossaries (Wiesbaden, 1984) — gramatika që për breza të tërë albanologësh jo-shqiptarë ishte porta hyrëse në gjuhë, pas doracakut të tij më të hershëm në gjermanisht. Në një farë mënyre, Camaj bëri për shqipen atë që Selman Riza bënte njëkohësisht brenda hapësirës jugosllave: e trajtoi gramatikën si akt kombëtar, jo si ushtrim akademik.

Dialektologu: nga Avelinoja te arvanitasit

Puna e tij në terren e ka një logjikë të vetme dhe të qartë: të përshkruajë të folmet shqipe kudo ku ato mbijetojnë, pa i renditur sipas shtetit që i mbulon. Camaj studioi të folmet e arbëreshëve të Italisë — mes tyre të folmen e fshatit Greci në provincën e Avelinos, që e botoi si monografi më 1971 — si dhe u mor me shqipen e Malit të Zi e me trashëgiminë arvanitase të Greqisë.

Nga larg kjo duket punë teknike. Nga afër është një hartë: një gjuhë e vetme që mban të lidhura kolonitë e shekullit XV në Kalabri e Molise, malësitë e Mbishkodrës, Kosovën, Shqipërinë dhe fshatrat e Atikës. Kjo është, në thelbin e saj, e njëjta tezë që mban gjuha shqipe si institucioni më i vjetër e më i qëndrueshëm i shqiptarëve — më i vjetër se çdo shtet i tyre.

Vepra letrare: nga fyelli ndër male te Rrathë

Camaj nisi si poet: Nji fyell ndër male (1953) dhe Kânga e vërrinit (1954) e nxorën nga bota rurale e Dukagjinit, ende afër rapsodisë. Vijoi me prozën Djella (1958) dhe pastaj u zhvendos drejt një modernizmi të kursyer, të ndikuar nga hermetizmi italian dhe veçanërisht nga Giuseppe Ungaretti: vargu i shkurtër, fjala e rëndë, heqja e çdo zbukurimi.

Kulmi prozator erdhi me romanin Rrathë (1978), i konsideruar romani i parë psikologjik i letërsisë shqipe — një libër që autori e punoi për afro pesëmbëdhjetë vjet. Pasuan Dranja (1981), madrigalet e tij më të njohura, Shkundullima (1981), Karpa (1987) — një prozë e vendosur në një të ardhme të largët ku shqipja mbahet mend si gjuhë e humbur — dhe Palimpsest (1991), botuar një vit para vdekjes.

Gegnishtja si zgjedhje

Në vitin 1972 Kongresi i Drejtshkrimit në Tiranë e kodifikoi shqipen standarde mbi bazën e toskërishtes letrare. Vendimi kishte arsyet e veta unifikuese dhe u pranua edhe në Kosovë, por pasoja praktike ishte se gegnishtja letrare — gjuha e Buzukut, e Budit, e Bogdanit, e Fishtës, e Mjedës, e Migjenit — doli nga botimi zyrtar.

Camaj shkroi në gegnishte letrare gjithë jetën, dhe e bëri jo si mospranim të standardit, po si vazhdim të një linje shkrimore pesëqindvjeçare që ai vetë e kishte studiuar te Meshari. Kjo është arsyeja pse vepra e tij ka peshë të dyfishtë: është njëkohësisht letërsi moderne evropiane dhe arkiv i gjallë i një regjistri që rrezikohej të mbetej vetëm historik. Të njëjtin qëndrim, nga një pozicion tjetër i mërgimit, e mbajti edhe Arshi Pipa.

Lenggries, 12 mars 1992

Camaj u nda nga jeta më 12 mars 1992 në Lenggries të Bavarisë, ku jetonte prej vitesh. Vdiq pikërisht në muajt kur Shqipëria po dilte nga izolimi dhe kur emri i tij po lejohej sërish të shqiptohej publikisht atje — pa arritur ta shohë veprën e vet të botuar në atdhe. Ai kthim erdhi pas tij: Rrathë, Dranja dhe poezia e tij hynë në Shqipëri e në Kosovë gjatë viteve '90, dhe sot Camaj lexohet si një nga zërat kryesorë të prozës e poezisë shqipe të shekullit XX.

Ajo që mbetet nga jeta e tij nuk është vetëm një bibliografi. Është dëshmia se, kur institucionet brenda vendit mbylleshin, shqiptarët e mbanin gjuhën në këmbë duke ndërtuar institucione të tjera diku tjetër: një katedër në Mynih, një revistë në Romë, një gramatikë në Wiesbaden. E njëjta gjë që bëri At Zef Pllumi me kujtesën brenda burgut, Camaj e bëri me gjuhën jashtë kufirit.