Durrësi: porta 2500-vjeçare mes Ilirisë, Romës e Bizantit

Në brigjet e Adriatikut, pak qytete shqiptare kanë mbajtur mbi supe kaq shumë histori sa Durrësi. Themeluar para gati dy mijë e gjashtëqind vjetësh, ai ka qenë skaji perëndimor i njërës prej rrugëve më të rëndësishme që lidhën Lindjen me Perëndimin, dhe porta përmes së cilës perandori pas perandorie kanë hyrë e kanë dalë nga trojet shqiptare. Ta zotëroje Durrësin, për shekuj me radhë, do të thoshte ta zotëroje çelësin e rrugës drejt Bizantit dhe drejt botës greko-romake të Lindjes. Ky nuk është një qytet ku historia thjesht ka ndodhur — është një qytet që perandoritë e kanë kërkuar, e kanë luftuar dhe e kanë rindërtuar, sepse pa të, rruga drejt Lindjes mbetej e mbyllur.

Epidamnosi — themelimi grek-ilir

Qyteti lind rreth vitit 627 para erës sonë, themeluar nga kolonistë grekë të ardhur nga Korinthi dhe Korkyra, në bashkëpunim me taulantët, një fis ilir vendas që zotëronte trevën. Emri i tij i parë ishte Epidamnos. Ky bashkëpunim mes kolonëve grekë dhe ilirëve vendas nuk është një detaj margjinal: që në lindjen e tij, Durrësi është një qytet i takimit — pikë ku bota greke e Mesdheut dhe bota ilire e brigjeve ballkanike bashkëjetojnë e ndërtojnë së bashku, jo një vendbanim i imponuar nga jashtë mbi një tokë të zbrazët. Epidamnosi rritet si portë detare mbi një gjiri që lidh brendinë ilire me rrjetin e qyteteve-shtete greke përtej detit.

Dyrrahu dhe Via Egnatia — porta drejt Lindjes

Pas vitit 229 para erës sonë — viti që mbyll Luftën e Parë Ilire — romakët e pushtojnë qytetin dhe e riemërtojnë Dyrrachium. Vetë ndryshimi i emrit tregon peshën që romakët i japin vendit: emri i vjetër, Epidamnos, u dukej i keqshenjtë për shkak të tingëllimit të tij të afërt me fjalën latine "damnum" — humbje, dëm. Nën administrimin romak, Dyrrachiumi bëhet skaji perëndimor i Via Egnatia-s, rrugës që kalonte përgjatë Ballkanit deri në Selanik dhe më tej drejt Konstandinopojës. Kjo është pika qendrore e gjithë historisë së qytetit: Durrësi nuk është thjesht një vendbanim bregdetar, është koka perëndimore e një prej arterieve më të rëndësishme që lidhnin Romën me Lindjen. Kushdo që donte të lëvizte ushtri, tregti apo ide mes Italisë dhe Bizantit, duhej të kalonte nëpër këtë portë.

Betejat për portën

Pikërisht sepse ishte portë e domosdoshme, Durrësi u bë fushëbetejë mes fuqive më të mëdha të kohës së tij, jo njëherë. Në vitin 48 para erës sonë, gjatë luftës civile romake, Pompeu e mbajti qytetin dhe ia kundërshtoi me sukses Jul Cezarit — një dështim lokal për Cezarin, i cili megjithatë do të merrte fitoren vendimtare pak kohë më vonë, në Farsalë. Më shumë se një mijë vjet më vonë, në vitin 1081, normani Robert Guiscard mundi këtu vetë perandorin bizantin Aleksi I Komnen, në një nga betejat më domethënëse të përballjes mes Perëndimit normand dhe Lindjes bizantine. Dy beteja, ndarë nga një mijëvjeçar, të luftuara për të njëjtin qytet — sepse asnjë fuqi mesdhetare nuk mund të lëvizte drejt Lindjes pa e zotëruar më parë këtë portë.

Amfiteatri dhe qyteti i shtresave

Gjurmët më monumentale të kësaj historie shumështresore qëndrojnë ende në themelet e qytetit të sotëm. Amfiteatri i Durrësit, ndërtuar në shekullin e dytë të erës sonë, mund të mbante deri në rreth njëzet mijë spektatorë dhe mbetet amfiteatri më i madh në gjysmishullin ballkanik. Sot ai figuron në listën paraprake të Trashëgimisë Botërore të UNESCO-s. Se një qytet i një perandorie provinciale mund të ndërtojë një monument të kësaj shkalle, tregon qartë peshën që Roma i jepte Dyrrachiumit — jo si stacion i thjeshtë kalimi, por si qendër me rëndësi të vërtetë strategjike e simbolike.

Venecia, osmanët dhe jetëgjatësia mesjetare

Sundimi venecian në qytet fillon në vitin 1205; nën Venecien qyteti mban emrin Durazzo. Ky emërtim i tretë — pas Epidamnos dhe Dyrrachium — është vetë dëshmia e vazhdimësisë së interesit të huaj për këtë portë: çdo fuqi mesdhetare që kalon nëpër histori e ribatizon qytetin sipas gjuhës së vet, por asnjëra nuk e braktis. Osmanët e pushtojnë qytetin më 1501, duke e sjellë përfundimisht nën administrim otoman. Përgjatë gjithë kësaj kohe të gjatë mesjetare, qyteti nuk shpëton nga forcat e natyrës: një tërmet i rëndë rreth vitit 1273 dhe një tjetër më 1926 e dëmtojnë seriozisht, duke e detyruar të rindërtohet përsëri e përsëri — ashtu siç e kanë rindërtuar edhe pushtuesit që kanë ardhur e kanë ikur mbi të.

Kryeqytet i shtetit të ri

Kur Shqipëria e pavarur kërkon një qendër administrative në fillimet e veta të brishta, sytë kthehen sërish nga Durrësi. Qyteti është kryeqyteti i shkurtër i shtetit shqiptar në vitin 1914, nën Princin Wilhelm të Wiedit, dhe sërish në periudhën 1918–1920. Zgjedhja nuk është e rastësishme: një komb i ri, i dalë nga shekuj sundimesh të huaja, e kthen instinktivisht vështrimin drejt portës që gjithmonë e ka lidhur këtë tokë me botën përtej detit. Sot, me 113.249 banorë sipas censusit të vitit 2011, Durrësi mbetet ajo çfarë ka qenë që nga koha e kolonëve korinthas e taulantëve: jo skaji i një perandorie, por pragu ku Shqipëria vazhdon të takojë botën.