Anton Pashku: stilisti që solli modernizmin në prozën shqipe

Më 8 janar 1937, në fshatin Grazhdanik të Hasit të Thatë, mbi Prizren, lindi Anton Pashku — njeriu që do ta shpinte prozën shqipe drejt modernizmit pikërisht atje ku askush nuk e priste: në Kosovën jugosllave, larg qendrave letrare të Tiranës, në një kohë kur letërsia zyrtare shqipe mbytej nën dogmën e realizmit socialist. Me romanin e tij të vetëm, Oh (1971), dhe me tregimet e tij hermetike e simboliste, Pashku hapi një rrugë krejt të re për gjuhën: e bëri shqipen mjet të një proze eksperimentale, filozofike, të mbyllur si labirint — dhe u bë një nga stilistët më të mëdhenj që ka nxjerrë kjo letërsi.

Pse ka rëndësi

• Anton Pashku (Grazhdanik, 8 janar 1937 – Prishtinë, 31 tetor 1995) qe prozator dhe dramaturg kosovar, i mbajtur si themelues i modernizmit në prozën shqipe dhe një nga stilistët më të spikatur të saj.
• Romani i tij i vetëm, Oh (1971), quhet romani i parë modern i letërsisë shqipe — një vepër eksperimentale me strukturë të thyer dhe thellësi simbolike që u largua tërësisht nga realizmi socialist.
• Punoi tërë jetën në gazetën e shtëpinë botuese Rilindja të Prishtinës dhe redaktoi revistat letrare Jeta e Re e Fjala, në zemër të zgjimit kulturor shqiptar në Kosovën jugosllave.

Nga Hasi i Prizrenit te Rilindja

Pashku e kishte zanafillën në malësinë e Hasit të Thatë, në një derë të fisit Bytyç: i ati, Tonini, ishte furrtar, e ëma nga Zymi. Familja u shpërngul herët në Prizren dhe më 1951 në Prishtinë, ndërsa i riu vazhdonte shkollën në Prizren. Tregimin e parë, «Në gjiri», e botoi më 1955 në revistën letrare Jeta e Re — organin që Esad Mekuli e kishte themeluar si vatrën e parë të letrave shqipe në Kosovën e pasluftës. Më 1958 Pashku hyri në gazetën Rilindja, fillimisht si gazetar e më pas si redaktor kulture; nga viti 1973 kaloi në redaksinë e shtëpisë botuese, ku mbikëqyrte prozën dhe dramën. Rilindja dhe Jeta e Re nuk ishin thjesht vende pune: ishin institucionet ku, brenda kufijve të një shteti sllav, gjuha dhe letërsia shqipe ndërtonin një jetë të tyren publike.

Modernizmi që s'e njihte realizmin socialist

Ajo që e veçon Pashkun është zgjedhja e tij estetike. Ndërsa doktrina zyrtare kërkonte një letërsi të thjeshtë, ideologjike, «të kuptueshme nga masat», Pashku shkroi një prozë hermetike, simboliste, të ngarkuar me monolog të brendshëm, aluzion e mit. Vepra e tij u duk në fillim si labirint — lexuesi bashkëkohës, i mësuar me rrëfimin e drejtë, e priti me hutim. Por pikërisht kjo vështirësi ishte programi: Pashku i besonte fjalës si material të përpunueshëm, jo si mjet propagande. Ai i përket brezit që solli një frymë të re estetike e filozofike në letërsinë shqipe të gjysmës së dytë të shekullit XX, krahas emrash si Adem Demaçi — brezi që e ktheu prozën kosovare në një nga laboratorët më të guximshëm të gjuhës shqipe letrare.

«Oh», romani që ndryshoi prozën shqipe

Kryevepra e Pashkut është romani Oh (1971) — i vetmi roman që shkroi, dhe njëherësh vepër që shënon lindjen e romanit modern shqip. Me strukturë të copëtuar, me kohë të thyer e me një rrjet simbolesh, Oh nuk rrëfen një histori të thjeshtë: ndërton një përvojë. Krahas romanit, Pashku la një opus të pasur me tregime — Tregime (1961), përmbledhja e tij e parë, Nji pjesë e lindjes (1965), Kulla (1968), Kjasina (1973) dhe Lutjet e mbrëmjes (1978) — dhe hapi modernizmin edhe në dramën shqipe me Sinkopa (1968) e Gof (1976), të mbledhura më vonë te Tragjedi moderne (1982). Në secilën formë ai bëri të njëjtën gjë: e shtyu shqipen letrare drejt asaj që bëhej, në ato dekada, në letërsitë e mëdha të Evropës.

Fjala e lirë në Kosovën jugosllave

Modernizmi i Pashkut nuk qe vetëm çështje stili — qe edhe qëndrim. Më 1971 ai nënshkroi shkrimin polemik «Vox clamantis in deserto» kundër doktrinës zyrtare letrare, një akt që i solli kundërshti. Vepra e tij lindi në të njëjtin mjedis që prodhoi Konsultën e Prishtinës të vitit 1968 dhe zgjimin kulturor-kombëtar të shqiptarëve të Kosovës: një brez që, përmes Institutit Albanologjik, universitetit dhe shtëpive botuese, e ktheu Prishtinën në kryeqytet të dytë të kulturës shqipe. Në atë kontekst, të shkruaje një prozë të lirë, të vështirë, të papërkulur para porosisë ideologjike, ishte një formë e qetë e pohimit: gjuha shqipe mund të mbante çdo formë moderne, po aq sa çdo gjuhë tjetër e botës.

Trashëgimia

Anton Pashku e botoi autobiografinë e tij në mars 1995; në tetor të po atij viti ndërroi jetë, në Prishtinë, në moshën pesëdhjetë e tetë vjeç. E la pas një vepër të kursyer në vëllim po të stërmadhe në ndikim: brezat e mëpasëm të prozatorëve shqiptarë e njohin si mësuesin që i çliroi nga rrëfimi i sheshtë. Në muzeun tonë, Pashku qëndron aty ku letërsia e Kosovës takon tërësinë e letrave shqipe: krah Esad Mekulit dhe Ali Podrimjes si zëra të Kosovës, në një vijë me Martin Camajn që e modernizoi shqipen nga mërgimi, dhe përballë Ismail Kadaresë në Tiranë — copëra të ndara politikisht të një letërsie të vetme, që Pashku e pasuroi me formën më të guximshme të kohës së tij.