Arbëreshët e Italisë: pesë shekuj besnikëri

Ka diçka të mahnitshme në një popull që humbi atdheun por nuk humbi vetveten. Në katundet malore të Kalabrisë e të Sicilisë, ku ende sot kremtohet liturgjia në shqip dhe ku plaka mbi prag të java të namit thotë "mirë se vjen" me një theks që Skënderbeu do ta kishte njohur, jeton një copë e Arbërisë së vjetër — e shkëputur prej pesë shekujsh nga trungu, por kurrë e shkëputur prej vetes. Arbëreshët e Italisë janë dëshmia më e gjallë se kombi nuk matet me kufij, por me kujtesë.

Si erdhën: dallga që ndoqi vdekjen e heroit

Lidhja e parë mes Arbërisë dhe Mbretërisë së Napolit u ngjiz para se të binte gjithçka. Më 1448, kur mbreti Alfons V i Aragonës kërkoi ndihmë kundër një kryengritjeje, Skënderbeu i dërgoi një ushtri nën komandën e Demetrio Reresit. Si shpërblim, ushtarëve arbër u dhanë toka në krahinën malore të Katanxaros — bërthama e parë e një bote të re.

Por dallga e vërtetë erdhi me vdekjen. Pas 1468-s, kur Skënderbeu mbylli sytë dhe rezistenca arbërore u thye përfundimisht para osmanëve, dhjetëra mijëra shqiptarë kapërcyen Adriatikun drejt brigjeve të Italisë jugore. Migrimet vazhduan pa pushim deri rreth vitit 1480 dhe gjatë gjithë shekullit XVI, duke shtuar katund pas katundi. Kjo nuk ishte një arratisje e thjeshtë — ishte një transplantim i tërë i një populli, me priftërinjtë, këngët, ritin dhe ligjërimin e tij. Ata që e shohin këtë histori të izoluar harrojnë se ajo është vetëm një degë e migrimeve mesjetare arbërore që e shpërndanë popullin tonë anembanë Mesdheut, ashtu siç i shpërndau edhe drejt Greqisë arvanitët.

Gjeografia e besnikërisë

Sot Italia numëron rreth pesëdhjetë bashkësi me prejardhje e kulturë arbëreshe — dyzet e një komuna dhe nëntë fshatra — të shtrira në shtatë krahina të jugut: Abruco, Molize, Puljë, Kampania, Bazilikatë, Kalabri dhe Sicili. Numri i tyre i përgjithshëm vlerësohet mes 70.000 e 100.000 frymësh, edhe pse disa burime e ngrenë shifrën më lart. Bërthamat më të dendura mbeten Kalabria, ku Lungroja u bë zemra kishtare e jugut kontinental, dhe Sicilia, ku Piana degli Albanesi — Hora e Arbëreshëvet — qëndron si kryeqyteti shpirtëror i mërgatës.

Këto katunde nuk ishin kurrë thjesht strehë; ishin laboratorë të identitetit. Ndërsa ngjarjet rrokullisnin Ballkanin, arbëreshët mbajtën të gjallë në Itali një Arbëri që në vendlindje po fshihej nën pushtimin osman. Lidhja e tyre me trungun amë është një kapitull thelbësor i historisë së trojeve dhe diasporës shqiptare.

Riti bizantin: kisha që foli shqip

Ndryshe nga shumica e shqiptarëve që mbetën pas, arbëreshët ruajtën ritin lindor bizantin nën autoritetin e Romës — një urë e rrallë mes dy botëve të krishtera. Kjo trashëgimi sot mbahet gjallë nga Kisha Italo-Shqiptare, e ndarë në tri juridiksione: Eparkia e Lungros për shqiptarët e Italisë jugore, Eparkia e Piana degli Albanesi për ata të Sicilisë, dhe Abacia Territoriale e Grottaferratës. Liturgjia kremtohet ende sipas ritit bizantin, në greqishten koine dhe në shqip.

Kjo kishë nuk ishte vetëm vend lutjeje. Ajo ruajti alfabetin, shkrimin, kujtesën. Pa të, gjuha do të ishte tretur shumë më herët; me të, arbërishtja gjeti një strehë institucionale që pak diaspora në botë e kanë pasur.

Gjuha dhe penda: kur mërgata zgjoi atdheun

Arbërishtja është një degë arkaike e toskërishtes, e ngrirë në kohë për gati pesë shekuj larg trungut. Ajo ruan fjalë e trajta që në Shqipëri kanë vdekur, dhe pikërisht kjo "ngrirje" e bën thesar gjuhësor — temë që e shtjellojmë veçmas te arbërishtja, shqipja e ngrirë në kohë.

Por kontributi më i madh i arbëreshëve nuk ishte vetëm ruajtja — ishte krijimi. Letërsia shqipe lindi në mërgatë. Më 1592, Lekë Matrënga (Luca Matranga) nga Piana degli Albanesi botoi në Romë E mbsuame e krështerë, teksti më i hershëm i njohur në toskërisht dhe vepra që përmban vjershën e parë në gjuhën shqipe. Më pas erdhi Jul Variboba me poemën fetare të shekullit XVIII, e quajtur shpesh kryevepra e parë e mirëfilltë e letrave arbëreshe.

Kulmi erdhi në shekullin XIX me Jeronim De Radën, të cilin kritika e quan poetin më të madh romantik të gjuhës shqipe. Me Këngët e Milosaos (1836) dhe me gazetën Fiamuri Arbërit (1883–1888), De Rada e ktheu mërgatën italiane në një zjarr që ndezi Rilindjen Kombëtare në atdhe. Pas tij erdhën Françesko Santori, Zef Serembe, Gavril Dara i Riu dhe Zef Skiroi — një plejadë që dëshmoi se ideja kombëtare shqiptare u farkëtua po aq në Kalabri sa në Manastir a në Shkodër.

Sot: midis mbijetesës dhe njohjes

Më 1999, ligji italian nr. 482 njohu më në fund arbërishten ndër dymbëdhjetë pakicat historike gjuhësore të mbrojtura nga shteti, me të drejta në arsim, administratë e transmetime. Njohja erdhi vonë, dhe shumë studiues e quajnë të pamjaftueshme përballë tkurrjes së folësve. Megjithatë, pas pesë shekujsh, fakti që një gjuhë e sjellë mbi anije në vitin 1468 ka ende mbrojtje ligjore në vitin 2026 është një mrekulli e qëndresës.

Konica do të na paralajmëronte të mos biem në vetëkënaqësi: shumë katunde sot e flasin arbërishten vetëm te të moshuarit, dhe asimilimi është i pamëshirshëm. Por do të na kujtonte gjithashtu se asnjë popull tjetër ballkanik nuk ka ruajtur kaq gjatë e kaq pastër një copë të vetes mbi det. Arbëreshët nuk janë një kuriozitet folklorik; ata janë prova se kombi shqiptar është më i vjetër, më i gjerë dhe më kokëfortë se çdo perandori që u përpoq ta shuante.

Burimet:

• Robert Elsie / Encyclopædia Britannica, "Albanian literature" (De Rada, Santori, Variboba, Matrënga, Serembe, Skiroi)
• Minority Rights Group, "Albanians in Italy" (popullsia, krahinat, ligji 482/1999)
• Encyclopædia Britannica & burime akademike, "Arbëreshë people" (Demetrio Reres 1448, dallgët e migrimit pas 1468)
• Wikipedia, "Italo-Albanian Catholic Church" / "Eparchy of Piana degli Albanesi" (riti bizantin, Lungro, Grottaferrata)
• Joachim Matzinger, studim mbi Mbsuame e Krështerë të Lekë Matrëngës (1592)

— Redaksia ZHURMA