Idriz Ajeti: albanologu që lidhi Kosovën me shqipen standarde

Kur në nëntor 1972 u mblodh në Tiranë Kongresi i Drejtshkrimit të Gjuhës Shqipe — tubimi që fiksoi rregullat e njësuara të shqipes standarde — mes nënshkruesve ishte edhe një profesor i ardhur nga Prishtina. Idriz Ajeti nuk sillte në tryezë vetëm firmën e vet: pas tij qëndronte një albanologji e tërë universitare që sapo kishte zënë rrënjë në Kosovën e asaj kohe. Sipas të dhënave biografike të Wikipedia-s në shqip, ai qe një nga nënshkruesit e Kongresit — akti që lidhi katedrën e re të Prishtinës me normën e përbashkët të të gjithë shqipfolësve.

Pse ka rëndësi

• Ajeti ishte një nga themeluesit e albanologjisë universitare në Kosovë — nga katedra e Gjuhës e Letërsisë Shqipe (1960) te revista Gjurmime albanologjike (1962) dhe Seminari Ndërkombëtar i Gjuhës Shqipe (1974).
• Si nënshkrues i Kongresit të Drejtshkrimit 1972, ai qe një nga urat mes shkencës gjuhësore të Kosovës dhe asaj të Shqipërisë në një kohë kufijsh të mbyllur.
• Vdiq më 13 shkurt 2019 në Prishtinë; media e cilësuan 102-vjeçar, ndërsa sipas datës së lindjes (26 qershor 1917) ishte 101.

Nga Tupalla te Zagrebi

Ajeti lindi më 26 qershor 1917 në Tupallë, sot pjesë e komunës së Medvegjës, në Jabllanicën e Epërme — buzë skajit lindor të trojeve shqiptare, në atë që sot është jugu i Serbisë. Shkollën fillore e kreu në Banjën e Sijarinës më 1930 dhe shkollimin e mesëm në Medresenë e Mbretit në Shkup, më 1938. Po atë vit, sipas Wikipedia-s, u regjistrua në degën e Romanistikës të Fakultetit Filozofik të Universitetit të Zagrebit. Profili që Gazeta Shqip i kushtoi më 2012, me rastin e 95-vjetorit, e ndjek formimin e tij te gjuhëtari italian Carlo Tagliavini dhe më pas te albanologjia në Beograd nën Henrik Barićin. Studimet i përfundoi në Fakultetin Filozofik të Beogradit më 1949.

Katedra që ndërtoi një shkencë

Deri më 1953 Ajeti dha gjuhë shqipe në Gjimnazin e Prishtinës; nga 1953 deri më 1960 ishte lektor në degën e Albanologjisë të Universitetit të Beogradit. Më 1958 mbrojti doktoratën me temën "Zhvillimi historik i së folmes gege të shqiptarëve të Zarës së Dalmacisë" — dëshmi e interesit të tij të hershëm për dialektologjinë historike.

Kthesa erdhi me hapjen e Fakultetit Filozofik të Prishtinës më 1960. Ajeti u bë docent, pastaj profesor i asociuar dhe, nga 1968, profesor i rregullt në degën e Gjuhës dhe Letërsisë Shqipe; sipas Gazeta Shqip, ai e drejtoi këtë degë për rreth njëzet vjet nga themelimi. Me nismën e tij dolën në dritë revista shkencore Gjurmime albanologjike (1962) dhe, më 1974, Seminari Ndërkombëtar i Gjuhës, Letërsisë dhe Kulturës Shqiptare — një qendër që do të tërhiqte albanologë të rinj nga bota. Në vitet 1969–1971 ishte drejtor i Institutit Albanologjik, në 1971–1973 dekan i Fakultetit Filozofik dhe në 1973–1975 rektor i Universitetit të Prishtinës. Krahas mësimdhënies, la një varg tekstesh themelore — nga "Pamje historike e ligjërimit shqip të Gjakovës në fillim të shekullit XIX" (1960) te "Hymje në historinë e gjuhës shqipe" (1963) dhe "Historia e gjuhës shqipe (Morfologjia historike)" (1969) — që u bënë lëndë mësimore për breza studentësh.

Nënshkrimi i një gjuhe të përbashkët

Interesat shkencore të Ajetit — dialektet e para nga këndvështrimi diakronik, dokumentet e vjetra gjuhësore të shkruara me alfabet arabo-turk dhe marrëdhëniet mes shqipes e gjuhëve fqinje sllave — e çuan natyrshëm drejt çështjes së njësimit të shqipes. Në lajmin e vdekjes së tij, Shqiptarja.com i njeh "merita të veçanta në proceset e standardizimit të shqipes". Ai qe iniciator i konsultave e marrëveshjeve gjuhësore që kërkonin shtigje për njësimin e drejtshkrimit, proces që kulmoi me nënshkrimin e tij në Kongresin e Drejtshkrimit të 1972-shit.

Pikëpamja e tij mbi gjuhën ishte ajo e një shkencëtari, jo e një ideologu. Në profilin e Gazeta Shqip, Ajeti këmbëngulte se kultura gjuhësore "duhet të ecë në mënyrë të paanshme, duke u shquar për frymën shkencore objektive" — zhvillim përmes arsimit e punës studimore, jo përmes uljes së kritereve.

Nga akademia te institucionet paralele

Ajeti u zgjodh anëtar i Akademisë së Shkencave dhe të Arteve të Kosovës me brezin e parë të akademikëve dhe e drejtoi atë në dy mandate: 1979–1981 dhe 1996–1999. Kur Kosova ndërtoi institucionet e veta paralele nën shtypjen e viteve '90, roli i tij shkoi përtej katedrës: pas zgjedhjeve paralele të 1998-s, ai u zgjodh kryetar i parë i Kuvendit të Republikës së Kosovës nga radhët e Lidhjes Demokratike të Kosovës. Për punën e tij, presidenti Ibrahim Rugova e dekoroi me Medaljen e Artë të Lidhjes së Prizrenit, ndërsa presidenti Fatmir Sejdiu, me rastin e 90-vjetorit, i dha Çmimin Presidencial për Studiues; ndër dekoratat e tij më të hershme ishte edhe Shpërblimi "7 Korriku".

Ajeti vdiq më 13 shkurt 2019 në Prishtinë. Media si Shqiptarja.com dhe Bota Sot e cilësuan 102-vjeçar, ndërsa sipas datës së lindjes që jep Wikipedia — 26 qershor 1917 — ai kishte mbushur 101. Në reagimin e saj, ASHAK-u shkroi se "me vdekjen e Akademik Idriz Ajetit, Akademia e Shkencave dhe e Arteve të Kosovës ka humbur autoritetin nga më të mëdhenjtë të punës shkencore". Revista Gjurmime albanologjike dhe Seminari që ai nisi vazhdojnë të punojnë — infrastruktura e një shkence që, në rastin e tij, u ngrit nga një katedër e vetme dhe u lidh me gjuhën e përbashkët të një kombi.

Burimet:

• Wikipedia (shqip) — të dhënat biografike, karriera akademike dhe nënshkrimi i Kongresit të Drejtshkrimit 1972
• Wikipedia (anglisht) — përmbledhje e karrierës dhe roli si kryetar i ASHAK-ut
• Gazeta Shqip (2012) — profil për 95-vjetorin: formimi te Tagliavini e Barić dhe pikëpamjet mbi gjuhën
• Shqiptarja.com (2019) — lajmi i vdekjes dhe nderimi i ASHAK-ut
• Bota Sot (2019) — mbulimi i lajmit të vdekjes

— Redaksia ZHURMA