Gjiri i Gramës: mbishkrimet e detarëve mbi shkëmbin e Karaburunit

Në brigjet perëndimore të gadishullit të Karaburunit, aty ku shkëmbinjtë e Rrëzës së Kanalit zbresin drejt Detit Jon, hapet një gji i ngushtë — as njëqind metra i gjerë — që prej kohësh mban emrin Gjiri i Gramës, ose Gramata. Emri vjen nga greqishtja e vjetër γράμματα (grámmata), "shkronja" ose "mbishkrime", dhe s'është emër i rastësishëm: mbi shkëmbinjtë e këtij gjiri, brez pas brezi, janë gdhendur afër 1500 mbishkrime, që nga shekulli III para erës sonë e deri në shekujt XV–XVI. Sot gjiri bën pjesë në Parkun Kombëtar Detar Karaburun-Sazan, të parin park detar të Shqipërisë, i njohur për shpellat e tij ku strehohet foka e rrallë e Mesdheut dhe për ujin e kaltërremë që rrallëkush e sheh ndryshe veçse nga barka.

Pse ka rëndësi

• Gjiri i Gramës është një gji i ngushtë — as njëqind metra i gjerë — në brigjet perëndimore të Karaburunit; emri vjen nga greqishtja γράμματα, «shkronja» ose «mbishkrime».
• Mbi shkëmbinjtë e gjirit janë gdhendur afër 1500 mbishkrime, nga shekulli III para erës sonë deri në shekujt XV–XVI; shumica votive, me fjalën εὐπλοϊα — «lundrim i mbarë».
• Që në shekullin III p.e.s. vendi shërbeu edhe si gurore gëlqerori; sot bën pjesë në Parkun Kombëtar Detar Karaburun-Sazan, të parin park detar të Shqipërisë.

Gjiri dhe guroja

Historia e vendit fillon si punë, jo si lutje. Që në shekullin III para Krishtit, Grama shërbeu si gurore gëlqerori: gjurmët e prerjes në gur ruhen ende në të dy anët e gjirit, dëshmi e një pune që zgjati shekuj. Po vendndodhja e bëri gjirin edhe diçka tjetër — një strehë natyrore për anijet që lundronin bregdetin, një vend ku era e keqe apo deti i trazuar detyronin ekuipazhet të kërkonin qetësi mes shkëmbinjve. Guroret dhe streha bënë që me kohë, në të njëjtin gur, të mblidheshin dy lloj njerëzish: ata që punonin gurin dhe ata që kalonin mespërmes tij — detarë, ushtarë, tregtarë, madje edhe piratë.

Regjistri i gurtë i detit

Ata që ndaleshin në Gramë linin gjurmë me dorën e tyre — jo emra rastësisht të harruar, por lutje të qëllimshme, gdhendur në gur për t'i mbijetuar kohës. Shumica e mbishkrimeve janë votive: fjala greke εὐπλοϊα (euploia), "lundrim i mbarë", përsëritet gjer në zë, herë si falënderim për udhëtimin e kryer, herë si lutje për atë që pritej të fillonte. Shpesh mbishkrimi shënon emrin e detarit dhe emrin e anijes së tij — dy të dhëna që sot na lejojnë ta lexojmë gjirin si një regjistër udhëtarësh, shtrirë përgjatë shekujve, nga greqishtja e lashtë e deri te turqishtja osmane e periudhave më të vona.

Dioskurët dhe emrat e anijeve

Në shumë prej mbishkrimeve antike, lutja për lundrim të mbarë i drejtohet Dioskurëve — Kastorit dhe Poluksit, binjakëve hyjnorë që tradita mesdhetare i konsideronte mbrojtës të detarëve; në mbishkrimet mesjetare, në vend të tyre, thirret Zoti. Disa prej emrave që dalin në gur njihen edhe nga historia më e gjerë: një mbishkrim i vitit 48 para Krishtit lidhet me Pompeun, ndërsa një tjetër, kushtimor, i vitit 86 para Krishtit, u urdhërua në nder të Silës, pas fitores së tij ndaj Mitridatit VI — edhe pse vetë Sila s'e pa kurrë me sy këtë gji. Një mbishkrim i shekullit XIV lidhet me perandorin bizantin Joan V Paleologu. Kështu, guri i Gramës mban njëkohësisht emra të mëdhenj të historisë dhe emra anijesh e detarësh të thjeshtë, të barabartë përpara po asaj lutjeje.

Dora vendase mes gjuhëve, dhe gjiri sot

Ajo çka e bën Gramën veçanërisht domethënëse nuk është vetëm larmia e gjuhëve të gdhendura në të njëjtin gur — greqishtja e lashtë, latinishtja, greqishtja bizantine, turqishtja osmane — por prania, mes tyre, e mesapishtes, një gjuhë e lidhur me ilirishten. Gjuha vendase nuk qëndroi jashtë këtij regjistri ndërkombëtar: ajo u gdhend krah greqishtes dhe latinishtes, shenjë se dora vendase ishte e pranishme që në themel të këtij udhëkryqi mesdhetar, jo si e ardhur më vonë, por si pjesëmarrëse që në fillim. Korpusi i plotë i mbishkrimeve u botua nga Arben Hajdari, Johany Reboton, Saïmir Shpuza dhe Pierre Cabanes, në studimin "Les inscriptions de Grammata (Albanie)" (Revue des Études Grecques, 2007), punë që bëri të mundur leximin sistematik të kësaj arkive guri. Sot Gjiri i Gramës ruhet si monument natyror brenda Parkut Kombëtar Detar Karaburun-Sazan — shkëmbinjtë, shpellat dhe uji i tij mbeten po aq mbresëlënës sa mbishkrimet që mbajnë, dëshmi e gjallë se bregdeti shqiptar ka qenë, për mijëvjeçarë, jo skaj i botës mesdhetare, por një prej udhëkryqeve të saj.