Ilirët: fiset, mbretëritë dhe rrjeti i shpërbërë i antikitetit

Nuk ka pasur kurrë një "shtet ilir" në kuptimin që i japim sot fjalës shtet. Ka pasur, në brigjet lindore të Adriatikut dhe në thellësi të Ballkanit perëndimor, një rrjet fisesh e mbretërish — të lidhura nga një gjuhë e përbashkët, nga zakone të përafërta dhe nga një territor i ndarë, por jo nga një pushtet qendror i vetëm. Kjo qe forca e ilirëve: gjerësia gjeografike, larmia e bashkësive që flisnin e kuptonin njëra-tjetrën nga Danubi deri te Adriatiku. Dhe kjo qe dobësia e tyre fatale: kur Roma erdhi, nuk gjeti kurrë një front të vetëm për ta mposhtur. Gjeti mbretëri të veçuara, dhe i shkatërroi njërën pas tjetrës.

Emri "ilir" shfaqet për herë të parë në shekullin VI para Krishtit, te gjeografi grek Hekateu i Miletit, dhe mbetet në përdorim deri në burimet bizantine të shekullit VII pas Krishtit — një jetëgjatësi prej afro trembëdhjetë shekujsh, gjatë të cilëve emri mbuloi një realitet gjithnjë e më kompleks e më të ndryshueshëm.

Kush ishin dhe ku jetonin

Ilirët ishin popuj indo-europianofolës të gadishullit ballkanik perëndimor në antikitet, një nga tri grupet kryesore paleoballkanike, krahas trakëve dhe grekëve. Territori i tyre mbulonte pjesën më të madhe të Shqipërisë, Kosovës dhe Malit të Zi të sotëm, shumicën e Kroacisë e të Bosnjë-Hercegovinës, perëndimin e Serbisë qendrore, dhe cepa të Sllovenisë — nga bregdeti i Adriatikut deri te lumi Drava në veri, lumi Morava në lindje, dhe malet Keraune në jug. Një hapësirë e gjerë, por asnjëherë e qeverisur si një.

Rrjeti i fiseve

Ajo çka sot quajmë "ilirët" ishte në të vërtetë një konstelacion fisesh dhe mbretërish, secili me historinë, kryeqytetin dhe herë-herë edhe monedhën e vet. Në jug e në zemër të hapësirës ilire, enkelejtë njohën kulmin e tyre në shekujt VIII–VII para Krishtit; taulantët zotëronin fushën bregdetare mes Drinit e Aoosit, rreth Epidamnos-it — Durrësi i sotëm — dhe lulëzuan në shekujt V–III para Krishtit; dasaretët zinin rajonin e liqenit të Ohrit. Në veri të tyre, ardianët ngritën në shekullin III para Krishtit atë që historianët e quajnë "proto-shtet", përqendruar rreth liqenit të Shkodrës dhe gjirit të Kotorrit, ndërsa labeatët ndanin me ta të njëjtën mbretëri, po ashtu rreth liqenit të Shkodrës. Në Kosovën e sotme, në pjesë të Maqedonisë së Veriut e të Serbisë lindore, jetonin dardanët. Më në veri e në periferi të hapësirës ilire — japodët, liburnët, delmatët dhe panonët, secili me identitetin e vet, të gjithë brenda së njëjtës kuptueshmëri gjuhësore e kulturore të gjerë. Ky ishte rrjeti: jo një komb, po një gjuhë e përbashkët e shpërndarë në dhjetëra qendra pushteti.

Bardhyli dhe përplasja me Maqedoninë

Dinasti i parë ilir i dëshmuar mirë në burimet historike është Bardhyli, që sundoi rreth vitit 393 deri në 358 para Krishtit mbi një mbretëri të vendosur në Dasareti, mes Maqedonisë dhe Epirit. (Disa rindërtime historike e quajnë dardanas; konsensusi shkencor sot e sheh më shumë si ilir të Dasaretisë — çështja mbetet e hapur, dhe është e ndershme ta themi kështu.) Në vitin 359 para Krishtit, forcat e tij vranë në betejë mbretin maqedonas Perdika III. Një vit më vonë, Filipi II i Maqedonisë — babai i Aleksandrit të Madh — e mundi Bardhylin vendimtarisht në luginën e Erigonit, me rreth shtatë mijë të vrarë ilirë. Bardhyli, në moshë afër nëntëdhjetë vjeç, ka gjasa të ketë vdekur në atë betejë. Disa dekada më vonë, një dinast tjetër ilir, Glaukia, mbret i taulantëve nga rreth viti 335 deri në 302 para Krishtit, i dha strehë fëmijës Pirro të Epirit — shenjë se sa ngushtë ishin thurur fatet e ilirëve me botën greke fqinje.

Mbretëria e Shkodrës: Agroni, Teuta, Genti

Fuqia më e njohur ilire, ajo që lë gjurmën më të thellë në kujtesën historike, është dinastia ardiane e Shkodrës. Agroni e ngriti këtë mbretëri rreth vitit 250 para Krishtit, e financuar në pjesë të mirë nga piratëria detare, dhe në vitin 231 para Krishtit sulmoi etolianët. Pas vdekjes së tij, mbretërinë e mori si regjente Teuta, në emër të djalit ende fëmijë Pines. Zinxhiri i sundimtarëve ardianë mbylli me Gentin, mbreti i fundit ilir, që ra në vitin 168 para Krishtit te Shkodra. Mes këtyre tre emrave rrjedh gati një shekull historie — dhe fundi i çdo shprese për një shtet ilir të vazhdueshëm.

Si e çmontoi Roma rrjetin, mbretëri pas mbretërie

Roma nuk u përball kurrë me një front të bashkuar ilir. U përball, njëra pas tjetrës, me tri lufta të veçanta, secila kundër një sundimtari të vetëm, ndërsa pjesa tjetër e "rrjetit" ilir vështronte, priste, ose thjesht mungonte. Lufta e Parë Ilire, në vitin 229 para Krishtit, u zhvillua kundër Teutës — hera e parë që flota romake kaloi Adriatikun për të pushtuar. Lufta e Dytë, në vitin 219 para Krishtit, u zhvillua kundër Demetrit të Farit, dikur klient i vetë Romës, që ndryshoi anë. Lufta e Tretë, në vitin 168 para Krishtit, mbylli historinë me fitoren vendimtare romake mbi Gentin te Shkodra — dhe me të, fundin e shtetësisë vendase ilire. Këto toka nuk do të njihnin sërish një shtet të vetin deri në vitin 1912. Çdo mbretëri ra e vetme. Asnjëherë të gjitha së bashku.

Gjuha dhe ç'mbijetoi

Gjuha ilire ishte indo-europiane, e familjes paleoballkanike, por është dëshmuar shumë dobët: nuk na kanë mbetur tekste, vetëm emra vetjakë, emra vendesh dhe pak fjalë të shpjeguara nga autorë antikë. Nuk dihet me siguri as nëse ishte gjuhë "kentum" apo "satem" në ndarjen klasike indo-europiane. Studiuesit sot janë të kujdesshëm deri në atë pikë sa disa vënë në pikëpyetje nëse "ilirishtja" emërtonte vërtet një gjuhë të vetme, apo një grup gjuhësh të afërta që burimet antike i grumbulluan nën një emër të vetëm për lehtësi. Ajo që dihet me më shumë besim është se ilirishtja duket të jetë shuar diku rreth shekullit V pas Krishtit.

Iliriku dhe perandorët ilirë

Pas pushtimit, tokat ilire u organizuan nga Roma si provinca e Ilirikut, e ndarë më vonë në Dalmaci e Panoni, dhe akoma më vonë u ngrit në një nga prefekturat më të mëdha të perandorisë, Iliriku. Ka një pikë krenarie që shpesh harrohet: gjatë krizës së shekullit III pas Krishtit, kur perandoria romake ishte në prag shpërbërjeje, ishte pikërisht një brez perandorësh ushtarakë të lindur në kufirin danubiano-panon — të njohur si "perandorët ilirë" — që e stabilizuan Romën. Decius, nga Sirmiumi, konsiderohet zakonisht i pari prej tyre. Kjo nuk do të thotë se secili ishte etnikisht ilir në kuptimin e ngushtë; do të thotë se toka e Ilirikut prodhoi, në momentin më kritik të Romës, njerëzit që e shpëtuan atë.

Pyetja e vazhdimësisë

Çështja nëse shqiptarët e sotëm janë pasardhës gjuhësorë të ilirëve mbetet një pyetje shkencore e hapur, jo një fakt i mbyllur. Hipoteza ilire është e besueshme gjeografikisht e historikisht dhe mbështetet nga shumë studiues, por dëshmitë e lashta janë tepër të pakta për ta vërtetuar përfundimisht — ashtu siç janë tepër të pakta për ta hedhur poshtë. Ekziston edhe një hipotezë konkurruese që e nxjerr shqipen nga trakishtja. E ndershme është ta themi kështu: pasiguria është reale. Ajo që qëndron mbi baza më të forta, e pavarur nga debati gjuhësor, është vazhdimësia e banimit dhe e onomastikës — emrat e njerëzve dhe të vendeve — në këto toka, nga antikiteti e këndej.

Një mbyllje

Rrëfimi i ilirëve nuk është rrëfim viktimizimi. Është rrëfim i një rrjeti që kurrë nuk u lejua të bashkohej para se t'i binte një fuqi shumë më e organizuar mbi të, mbretëri pas mbretërie. Por rrjeti nuk u fshi. Emrat mbetën në tokë, në malet, në lumenj, në fshatra që sot mbajnë jehonë të fjalëve që dikur i kuptonin enkelejtë, taulantët, dardanët. Vazhdimësia e banimit në këto troje është reale, e dëshmuar, e pamohueshme — edhe atëherë kur pasardhësia gjuhësore e saktë mbetet çështje për studiuesit. Ilirët humbën shtetin. Nuk humbën tokën, dhe nuk u fshinë nga kujtesa e saj.

Burimet

• Polybius, Historiae (libri II, mbi Luftën e Parë Ilire dhe Teutën)
• Livy (Titus Livius), Ab Urbe Condita (mbi luftërat ilire dhe Gentin)
• Appian, Illyrike
• Strabo, Geographica (libri VII, mbi popujt e Ilirikut)
• John Wilkes, The Illyrians (1992)
• N.G.L. Hammond, studime mbi historinë e Epirit dhe Maqedonisë antike