Gjon Buzuku dhe libri i parë shqip

Për njeriun që na dha shqipen e shtypur dimë çuditërisht pak — dhe pikërisht në këtë heshtje qëndron një mësim. Gjon Buzuku nuk na ka lënë portret, varr a kronikë; gjithçka dimë me siguri për të rrjedh nga një grusht rreshtash që ai vetë i shkroi në faqen e fundit të veprës së vet. Megjithatë emri i tij hap çdo histori të letrave shqipe, sepse me të nis koha e shkruar e një populli që, deri atëherë, kishte folur shumë e shkruar pak.

Pse ka rëndësi

• Lindi rreth vitit 1499 dhe vdiq rreth 1577; ishte prift katolik, bir i një farë Bdek (Benedikt) Buzuku, ndoshta nga krahina e Krajës në bregun lindor të Liqenit të Shkodrës.
• «Mesharin» e nisi më 20 mars 1554 dhe e mbaroi më 5 janar 1555 — këto data i dimë vetëm sepse ai vetë i shënoi në faqen e fundit të librit.
• E shkroi në dialektin gegë me alfabet latin, të cilit i shtoi shkronja të huazuara nga shkrimi cirilik mesjetar e nga greqishtja, për tingujt që latinishtja nuk i kishte.

Çfarë dimë — dhe çfarë nuk dimë

Buzuku lindi rreth vitit 1499 dhe vdiq rreth 1577; këto data janë përafërsi që studiuesit i nxjerrin nga veprimtaria e tij, jo nga ndonjë regjistër. Ishte prift katolik, bir i një farë Bdek (Benedikt) Buzukut, ndoshta nga krahina e Krajës në bregun lindor të Liqenit të Shkodrës, sot brenda kufijve të Malit të Zi — pra një bir i hapësirës veriore shqiptare, asaj treve ku gegërishtja ka qenë gjithmonë në shtëpinë e vet. Vetë na thotë se shërbente në një kishë jo larg punishtes së shtypshkronjës, dhe shumica e dijetarëve pajtohen se kjo ndodhte në Venecia, qyteti që në shekullin XVI ishte porta e shtypshkrimit për gjithë Adriatikun.

Më shumë se kaq nuk dimë me siguri. Konica do të kish thënë se ne shqiptarët jemi popull që e ruan kujtesën keq dhe e shkruan atë edhe më keq; rasti i Buzukut e provon. Por ai grusht rreshtash personal — ku prifti lutet që lexuesi t'i falë gabimet dhe rrëfen se e nisi punën më 20 mars 1554 dhe e mbaroi më 5 janar 1555 — vlen sa një biografi e tërë, sepse aty flet vetë njeriu, jo legjenda.

Vepra: 'Meshari' i vitit 1555

Vepra e tij, e njohur si 'Meshari', është përkthimi shqip i pjesëve kryesore të liturgjisë katolike — libri me të cilin nis koha e shkruar e shqipes. Çfarë përmban, si u shtyp dhe si mbijetoi, e rrëfen historia e vetë librit; këtu na intereson vendimi i njeriut që e bëri. Sepse vendim ishte: Buzuku e shkroi në dialektin gegë dhe e shtypi me alfabet latin, të cilit i shtoi disa shkronja të huazuara nga shkrimi cirilik mesjetar e nga greqishtja, për të dhënë tingujt që latinishtja nuk i kishte. Ishte zgjedhja e parë e gjatë e një shqiptari përballë problemit që do ta ndiqte gjuhën tonë për katër shekuj — çështja e alfabetit — dhe Buzuku e zgjidhi me mjetet që kishte, jo me ato që do të donte.

Ironia e trashëgimisë së tij është se vetë libri ia ka fshirë gjysmën autorit: kopja e vetme që mbijetoi është e gjymtuar pikërisht në krye, aty ku do të kishin qenë titulli, viti dhe — ka gjasë — çdo fjalë tjetër që prifti do të kishte thënë për vete. Prandaj Buzukun e njohim vetëm nga fundi i veprës së tij, kurrë nga fillimi i saj. Odisenë e asaj kopjeje — zbuluar më 1740, humbur sërish, rigjetur më 1909 në Vatikan — e ndjek rrëfimi i librit.

Pse ka peshë

Vlera e Buzukut nuk është thjesht ajo e të parit. Ai la pas dëshminë më të vjetër të gjatë të shqipes së shkruar, dhe mbi të është ndërtuar gjithçka që dimë sot për tingëllimin e lakimin e gegërishtes së mesit të shekullit XVI — puna e Eqrem Çabejt e para. Pa Buzukun, historia e gjuhës shqipe do të ishte një degë pa rrënjë të dokumentuar.

Buzuku hapi një rrugë që do ta ndiqnin Pjetër Budi, Frang Bardhi e Pjetër Bogdani — autorët e tjerë të letërsisë së vjetër gege, ata priftërinj veriorë që, nën peshën e perandorisë osmane e larg çdo akademie, mbajtën gjallë fjalën shqipe me penë. Ata nuk shkruan nga kotësia; shkruan sepse besonin se një popull që nuk e shkruan gjuhën e vet rrezikon ta humbasë atë. Buzuku qe i pari që e kuptoi këtë — dhe veproi.

Ndaj, kur themi se shqipja nis më 1555, themi diçka të vërtetë por edhe modeste: shqipja fliste prej shekujsh; ç'nisi atë dimër në Venecia ishte kujtesa e saj e shkruar. Një prift i panjohur, që na lutet të falim gabimet e tij, na dha gjënë që asnjë perandori nuk ia mori dot kombit: provën e zezë mbi të bardhë se kjo gjuhë ekziston, e plotë e e denjë për t'u shtypur.

Burimet:

• Robert Elsie, History of Albanian Literature (dhe albanianliterature.net, "Gjon Buzuku")
• Eqrem Çabej, "Meshari" i Gjon Buzukut, botim kritik me studim, Tiranë 1968
• Encyclopædia Britannica, zëri "Albanian language / Albanian literature"
• Wikipedia (anglisht), "Gjon Buzuku" — për datat e jetës dhe atribuimin e veprës

— Redaksia ZHURMA