Gjon Buzuku dhe libri i parë shqip

Për njeriun që na dha shqipen e shtypur dimë çuditërisht pak — dhe pikërisht në këtë heshtje qëndron një mësim. Gjon Buzuku nuk na ka lënë portret, varr a kronikë; gjithçka dimë me siguri për të rrjedh nga një grusht rreshtash që ai vetë i shkroi në faqen e fundit të veprës së vet. Megjithatë emri i tij hap çdo histori të letrave shqipe, sepse me të nis koha e shkruar e një populli që, deri atëherë, kishte folur shumë e shkruar pak.

Çfarë dimë — dhe çfarë nuk dimë

Buzuku lindi rreth vitit 1499 dhe vdiq rreth 1577; këto data janë përafërsi që studiuesit i nxjerrin nga veprimtaria e tij, jo nga ndonjë regjistër. Ishte prift katolik, bir i një farë Bdek (Benedikt) Buzukut, ndoshta nga krahina e Krajës në bregun lindor të Liqenit të Shkodrës, sot brenda kufijve të Malit të Zi — pra një bir i hapësirës veriore shqiptare, asaj treve ku gegërishtja ka qenë gjithmonë në shtëpinë e vet. Vetë na thotë se shërbente në një kishë jo larg punishtes së shtypshkronjës, dhe shumica e dijetarëve pajtohen se kjo ndodhte në Venecia, qyteti që në shekullin XVI ishte porta e shtypshkrimit për gjithë Adriatikun.

Më shumë se kaq nuk dimë me siguri. Konica do të kish thënë se ne shqiptarët jemi popull që e ruan kujtesën keq dhe e shkruan atë edhe më keq; rasti i Buzukut e provon. Por ai grusht rreshtash personal — ku prifti lutet që lexuesi t'i falë gabimet dhe rrëfen se e nisi punën më 20 mars 1554 dhe e mbaroi më 5 janar 1555 — vlen sa një biografi e tërë, sepse aty flet vetë njeriu, jo legjenda.

Vepra: 'Meshari' i vitit 1555

Vepra e tij, e njohur si 'Meshari', është një përkthim i pjesëve kryesore të liturgjisë katolike në shqipe: meshët e festave të mëdha të vitit, copa nga Bibla, nga rituali e nga katekizmi — gjithçka që i duhej besimtarit për lutjen e përditshme. Buzuku e shkroi në dialektin gegë dhe e shtypi me alfabet latin, të cilit i shtoi disa shkronja të huazuara nga shkrimi cirilik mesjetar e nga greqishtja, për të dhënë tingujt që latinishtja nuk i kishte. Ishte zgjedhja e parë e gjatë e një shqiptari përballë problemit që do ta ndiqte gjuhën tonë për katër shekuj — çështja e alfabetit — dhe Buzuku e zgjidhi me mjetet që kishte, jo me ato që do të donte.

Kopja e vetme që ka mbijetuar — rreth 188 fletë, e gjymtuar në krye — i mungon faqja e parë dhe gjashtëmbëdhjetë fletët hapëse. Pikërisht prandaj titulli dhe viti i botimit nuk gjenden në vetë librin; "1555" dhe "Meshari" janë emërtime që dijetarët ua kanë dhënë veprës duke u nisur nga shënimi i Buzukut në fund. Libri sot ruhet në Bibliotekën Apostolike të Vatikanit, i vetëm në llojin e vet — një objekt aq i rrallë sa fati i tij është vetë një rrëfim.

Si humbi e si u rigjet

Për gati dy shekuj 'Meshari' qe një hije. Më 1740 ipeshkvi Gjon Nikollë Kazazi, nga Gjakova, e zbuloi një kopje në bibliotekën e Propaganda Fides pranë Romës — i pari shqiptar që e preku me dorë librin e parë shqip. Por njoftimi i tij u harrua, dhe vepra u zhduk sërish në heshtjen e arkivave. Vetëm më 1909 arbëreshi Pal Skiroi e rigjeti përfundimisht në Bibliotekën e Vatikanit, ku qe katalokuar nën sinjaturën liturgjike që e mban edhe sot. Më vonë teologu shkodran Justin Rrota do ta sillte fotokopjen e parë në Shqipëri, duke e bërë tekstin më në fund të arritshëm për studiuesit shqiptarë.

Kjo odise — zbuluar nga një gjakovar, rigjetur nga një arbëresh, sjellë në atdhe nga një shkodran — është vetë pasqyra e kombit: i shpërndarë nëpër kufij e perandori, por i lidhur nga e njëjta gjuhë. 'Meshari' nuk i përket një krahine; i përket gjithë hapësirës ku flitet shqipja.

Pse ka peshë

Vlera e Buzukut nuk është thjesht ajo e të parit. 'Meshari' është dëshmia më e vjetër e gjatë e shqipes së shkruar — burimi kryesor nga i cili gjuhëtarët nxjerrin se si tingëllonte e si lakohej gegërishtja e mesit të shekullit XVI. Eqrem Çabej, themeluesi i gjuhësisë sonë moderne, i kushtoi veprës një studim monumental më 1968, duke e kthyer tekstin fjalë për fjalë dhe duke treguar se sa fjalë të lashta shqipe ruhen aty të paprekura. Pa Buzukun, historia e gjuhës shqipe do të ishte një degë pa rrënjë të dokumentuar.

Buzuku hapi një rrugë që do ta ndiqnin Pjetër Budi, Frang Bardhi e Pjetër Bogdani — autorët e tjerë të letërsisë së vjetër gege, ata priftërinj veriorë që, nën peshën e perandorisë osmane e larg çdo akademie, mbajtën gjallë fjalën shqipe me penë. Ata nuk shkruan nga kotësia; shkruan sepse besonin se një popull që nuk e shkruan gjuhën e vet rrezikon ta humbasë atë. Buzuku qe i pari që e kuptoi këtë — dhe veproi.

Ndaj, kur themi se shqipja nis më 1555, themi diçka të vërtetë por edhe modeste: shqipja fliste prej shekujsh; ç'nisi atë dimër në Venecia ishte kujtesa e saj e shkruar. Një prift i panjohur, që na lutet të falim gabimet e tij, na dha gjënë që asnjë perandori nuk ia mori dot kombit: provën e zezë mbi të bardhë se kjo gjuhë ekziston, e plotë e e denjë për t'u shtypur.

Burimet:

• Robert Elsie, History of Albanian Literature (dhe albanianliterature.net, "Gjon Buzuku")
• Eqrem Çabej, "Meshari" i Gjon Buzukut, botim kritik me studim, Tiranë 1968
• Encyclopædia Britannica, zëri "Albanian language / Albanian literature"
• Wikipedia (anglisht), "Gjon Buzuku" dhe "Meshari" — për datat dhe historinë e zbulimit (Kazazi 1740, Skiroi 1909)

— Redaksia ZHURMA