Papa Klementi XI: papa me rrënjë shqiptare që mblodhi Kuvendin e Arbënit më 1703

Më 23 korrik 1649 lindi në Urbino të Italisë një fëmijë të cilin e pagëzuan Gjon Françesk Albani. Pesëdhjetë e një vjet më vonë ai do të bëhej Papa Klementi XI, i dyqindegjashtëdhjetenjëti pasardhës i Shën Pjetrit, dhe do të mbetej në fron njëzet e një vjet, në një nga epokat më të trazuara të Evropës. Por emri i tij hyri në historinë shqiptare jo për luftërat e Trashëgimisë Spanjolle apo për bulën Unigenitus, po për dy ditë të një koncili të vogël në një fshat mbi Lezhë — Kuvendin e Arbënit të vitit 1703 — që e ngriti gjuhën shqipe në gjuhë vendimesh kishtare pikërisht kur Perandoria Osmane po e shtynte kombin drejt harresës.

Pse ka rëndësi

• Gjon Françesk Albani (Urbino, 1649 – 1721) u zgjodh papë më 23 nëntor 1700 me emrin Klementi XI dhe qëndroi njëzet e një vjet në fronin e Shën Pjetrit.
• Familja Albani e kishte prejardhjen nga dy vëllezër shqiptarë, luftëtarë nën urdhrat e Skënderbeut, që kaluan Adriatikun pas vitit 1468; mbiemri Albani — «shqiptari» — e mbajti gjallë kujtesën e vendit nga vinin.
• Emri i tij hyri në historinë shqiptare për Kuvendin e Arbënit të vitit 1703, koncilin mbi Lezhë që e ngriti gjuhën shqipe në gjuhë vendimesh kishtare pikërisht kur perandoria po e shtynte kombin drejt harresës.

Rrënjët: nga ushtria e Skënderbeut te Urbino

Familja Albani nuk ishte italiane në origjinë. Sipas traditës së saj dhe të historianëve që e kanë ndjekur prejardhjen, ajo e kishte zanafillën te dy vëllezër shqiptarë — Gjergji dhe Filipi, bij të një Mihalit të quajtur de Lazi (Laçi) — luftëtarë nën urdhrat e Gjergj Kastriotit Skënderbeut. Kur qëndresa u shua pas vdekjes së kryezotit më 1468, ata kaluan Adriatikun dhe u vendosën në Urbino, ashtu si mijëra shqiptarë të tjerë që në ato dekada mbollën bërthamat e para të arbëreshëve të Italisë. Mbiemri Albani — «shqiptari» — e mbajti gjallë kujtesën e vendit nga vinin. Brenda tri brezash kjo derë e mërguar u ngjit në aristokracinë e vogël të Urbinos; brenda dy shekujsh nxori një papë.

Nga Urbino në fronin e Shën Pjetrit

Gjon Françesku u shkollua në Romë, në kolegjet më të mira të kohës, dhe u dallua herët për dijen klasike e juridike. Karriera e tij kishtare qe e shpejtë dhe e qëndrueshme: sekretar i breveve papnore më 1687, kardinal më 1690, dhe më në fund, më 23 nëntor 1700, i zgjedhur papë me emrin Klement XI. Ishte njeri i librit para se të ishte njeri i pushtetit — pasuroi Bibliotekën Apostolike Vatikane, mbrojti studimet lindore dhe orientalistikën, dhe e mbajti Kongregatën e Propagandës së Besimit të kthyer nga trojet ku katolicizmi jetonte nën trysni. Pontifikati i tij (1700–1721) ra në mes të Luftës së Trashëgimisë Spanjolle dhe të përplasjeve me Habsburgët; e mbylli me bulën Unigenitus të vitit 1713 kundër jansenizmit. Në gjithë atë rrjet çështjesh evropiane, vëmendja që i kushtoi Arbrit të vogël osman është shenja se prejardhja nuk ishte për të një hollësi heraldike.

Kuvendi i Arbënit, 1703: kur shqipja u bë gjuhë koncili

Më 14–15 janar 1703, me dëshirën e shprehur të Klementit XI, u mblodh në Mërqi të Lezhës Kuvendi Kishtar i Arbënit — sinodi i parë i mirëfilltë i klerit katolik shqiptar. E kryesoi Vinçenc Zmajeviçi, argjipeshkvi i Tivarit dhe vizitator apostolik i dërguar nga Roma; morën pjesë kryepeshkopë e ipeshkvij të trojeve shqiptare — i Durrësit, i Shkupit, i Sapës, i Lezhës — bashkë me klerin vendës. Kuvendi rregulloi disiplinën kishtare, administrimin e sakramenteve dhe jetën fetare; por rëndësia e tij e vërtetë ishte kombëtare. Në një kohë kur islamizimi dhe presioni osman rrezikonin ta tretnin identitetin, kanonet e Kuvendit u shkruan dhe u botuan në shqip e në latinisht — një nga monumentet e para të shqipes së shkruar në një dokument zyrtar kolektiv.

Kjo është arsyeja pse Kuvendi i Arbënit vihet në të njëjtin varg me Mesharin e Gjon Buzukut (1555), me vjershat e Pjetër Budit, me fjalorin e Frang Bardhit dhe me Cuneus Prophetarum të Pjetër Bogdanit: traditën e vjetër shkrimore veriore që e mbajti gjuhën shqipe të gjallë si tekst, jo vetëm si të folur, në shekujt kur kombi nuk kishte shtet. Klementi XI nuk e shkroi asnjë rresht të asaj shqipeje — po e bëri të mundur nga froni më i lartë i katolicizmit, dhe kjo ishte, në gjuhën e kohës, mbrojtja institucionale që një popull pa mbret e merrte rrallë.

Trashëgimia: një mbiemër që u kthye në kujtesë

Klementi XI vdiq më 19 mars 1721. Familja Albani mbeti një nga shtëpitë e mëdha të Romës — nipi i tij, kardinali Alessandro Albani, ngriti një nga koleksionet më të famshme antike të Evropës — por për shqiptarët emri ruajti një kuptim tjetër. Ai është dëshmia se mërgimi shqiptar pas Lidhjes së Lezhës nuk qe thjesht ikje: qe farë që mbolli, në oborret e huaja, njerëz që u ngjitën deri në majë pa e humbur fillin me vendlindjen. Kur froni i Romës i dha shqipes një libër kanonesh, e bëri një papë që rridhte nga luftëtarët e Kastriotit. Në muzeun tonë, Papa Klementi XI nuk qëndron si figurë e Kishës universale, por si pika ku rrjeti shqiptar — gjuha, besa e mbajtjes së emrit, dhe rruga e gjatë nga Arbri te Urbino — u kthye për një çast në politikë botërore.