Instituti Albanologjik i Prishtinës: shkenca shqiptare si formë rezistence

Në qershor të vitit 1953, në një Prishtinë ende të vogël e të mbyllur brenda «Krahinës Autonome të Kosovës e Metohisë», katër studiues u ulën për të bërë diçka që regjimi jugosllav nuk e falte lehtë: të studionin shqiptarët si komb — gjuhën, folklorin, historinë e tyre — jo si mbetje folklorike të një pakice, por si trashëgimi e plotë e denjë për shkencë. E quajtën Instituti Albanologjik i Prishtinës. Ishte njëkohësisht një institucion dhe një pretendim: se dija për shqiptarët e Kosovës kishte të drejtë të prodhohej nga vetë ata, në gjuhën e tyre. Pikërisht ky pretendim do ta bënte Institutin objekt të goditjeve që përsëriteshin sa herë Beogradi shtrëngonte dorën mbi Kosovën — mbyllur më 1955, rihapur më 1967, i dëbuar me dhunë nga ndërtesa e vet më 1994. Historia e tij është, në miniaturë, historia e një rrjeti dijeje që nuk u la kurrë të ngrihej i qetë.

Themelimi: katër studiues, 1 qershor 1953

Instituti u themelua më 1 qershor 1953 me një bërthamë prej katër punonjësish shkencorë: Selman Riza — gjuhëtari nga Gjakova që tashmë kishte njohur burgjet e disa regjimeve — bashkë me Ilhami (Elhami) Nimanin, që u bë drejtori i parë, Mehdi Bardhin dhe Ali Rexhën. Rreth tyre u mblodh një grup bashkëpunëtorësh të jashtëm. Detyra ishte e qartë dhe e gjerë: të mblidhej e të studiohej lënda gjuhësore, folklorike e historike shqiptare e Kosovës, në një kohë kur institucionet zyrtare të Jugosllavisë e trajtonin këtë lëndë, në rastin më të mirë, si etnografi provinciale. Për herë të parë, albanologjia në Kosovë kishte një adresë.

Mbyllja: 25 dhjetor 1955

Adresa nuk zgjati. Më 25 dhjetor 1955, autoritetet shtetërore jugosllave e mbyllën Institutin. Kjo ishte epoka e Aleksandër Rankoviçit — ministrit të brendshëm serb, arkitektit të një aparati sigurimi që i trajtonte shqiptarët e Kosovës si element të dyshimtë për t'u kontrolluar e shpërngulur, jo për t'u studiuar me dinjitet. Kur regjimi nuk arriti ta vinte veprimtarinë e Institutit nën censurën e vet, e shkriu atë krejtësisht: shërbimi sekret (UDB-a) sekuestroi dorëshkrimet e mbledhura dhe punonjësit shkencorë u shpërndanë a u dëbuan. Për një dhjetëvjeçar, Kosova mbeti pa institucionin e vet të albanologjisë — jo sepse dija mbaroi, por sepse dijes iu mor çatia.

Rilindja pas Rankoviçit: 28 shkurt 1967

Rënia e Rankoviçit në vitin 1966 çeli një dritare. Frymëmarrja e re politike që erdhi pas tij — dhe që do të kulmonte me autonominë e zgjeruar të Kosovës nën Kushtetutën e 1974-s — lejoi rikthimin e institucioneve shqiptare. Instituti Albanologjik u riorganizua më 28 shkurt 1967, në fillim me pesë punonjës, të vendosur në një ish-kazermë ushtarake. Drejtues i tij u bë Fehmi Agani — sociologu e mendimtari që tri dekada më vonë do të bëhej njëri nga zërat kryesorë intelektualë të lëvizjes politike të Kosovës, dhe që do të vritej nga forcat serbe në maj 1999. Rihapja e Institutit eci paralel me lindjen e Universitetit të Prishtinës (1969–1970): për herë të parë, Kosova kishte një universitet në gjuhën shqipe dhe një institut kërkimor që e ushqente. Më 1977, Instituti kaloi në një ndërtesë të re, të ndërtuar posaçërisht për të.

«Gjurmime Albanologjike» — organi i kujtesës

Zëri i botuar i Institutit u bë revista shkencore «Gjurmime Albanologjike». Numri i parë kishte dalë që më 1962 si organ i Katedrës së Albanologjisë në Fakultetin Filozofik të Prishtinës; me rihapjen e Institutit, prej 1967-s revista u bë organi i tij dhe u nda në tri seri — shkencat filologjike, folklor e etnologji, dhe shkencat historike. Përveç saj, Instituti nxori revistën praktike-shkencore «Gjuha Shqipe» dhe mbi pesëqind tituj botimesh të veçantë: fjalorë, monografi, përmbledhje folklorike, studime historike. Në një hapësirë ku shteti kontrollonte se çfarë mësohej për shqiptarët, «Gjurmime Albanologjike» ishte prova e printuar se ekzistonte një shkencë shqiptare e Kosovës që fliste për veten me zërin e vet.

Anton Çetta: nga arkivi i folklorit te pajtimi i gjaqeve

Asnjë figurë nuk e mishëron më mirë lidhjen mes dijes dhe jetës kombëtare se Anton Çetta. Prej vitit 1968 ai drejtoi Degën e Folklorit të Institutit; për dekada mblodhi e botoi lëndën gojore të Kosovës — përralla, balada, këngë, legjenda — gjashtëmbëdhjetë vëllime folklori nga çdo anë e Kosovës. Por kur erdhi çasti më i rrezikshëm, në vitin 1990, folkloristi u ngrit nga tryeza e arkivit dhe doli në oborre. Çetta u bë udhëheqësi i Lëvizjes për Pajtimin e Gjaqeve — fushata që, në vitet 1990–1992, fali mijëra hasmëri gjaku mes familjeve shqiptare. Ishte albanologji e zbatuar: dija për Kanunin, për besën, për kodin që i lidhte shqiptarët, u kthye në mjet për t'i bashkuar ata në prag të një lufte që po afronte. Studiuesi i kodit u bë ai që e përdori kodin për të shpëtuar jetë.

Dëbimi: 8 mars 1994 dhe sistemi paralel

Heqja e autonomisë së Kosovës pas 1989-s e ktheu Institutin sërish në shënjestër. Pas vitit 1981, ai ishte vënë nën censurë e kontroll politik; pas 1990-s, nën regjimin e Millosheviçit, situata u bë e padurueshme. Më 8 mars 1994, policia serbe hyri në ndërtesën e Institutit dhe i nxori punonjësit jashtë me dhunë, të rrahur. Rreth pesëdhjetë e dy studiues e vazhduan punën atje ku mundën — nëpër shtëpi private dhe në zyrat e Lidhjes Demokratike të Kosovës në rrugën «Dubrovnik». Ky ishte albanologjia si pjesë e sistemit paralel: ashtu si shkollat e universiteti shqip i Kosovës gjatë viteve '90, edhe kërkimi shkencor u zhvendos në bodrume e dhoma ndenjeje, jashtë shtetit që e mohonte. Ndërtesa iu rikthye Institutit vetëm më 1 prill 1998 — një vit para se lufta të mbërthente Kosovën.

Pse ka rëndësi

Instituti Albanologjik i Prishtinës nuk është thjesht një ndërmarrje akademike; është dëshmi e një thesi të tërë mbi shqiptarët e shekullit të njëzetë — se rrjeti i tyre i dijes, i kujtesës e i vetëpërfaqësimit nuk u la kurrë të rritej pa ndërprerje. Sa herë që hapej një dritare, katër studiues, pesë studiues, pesëdhjetë studiues nxitonin ta mbushnin me punë; sa herë që dritarja mbyllej me forcë, ata e mbanin punën gjallë në ish-kazerma, në shtëpi private, në kujtesë. Që nga viti 1953, Instituti ka mbijetuar mbylljen, dëbimin dhe luftën, dhe sot vazhdon si njëri nga shtyllat e albanologjisë në Kosovë. Historia e tij dëshmon një të vërtetë të thjeshtë: aty ku një popull nuk lejohet të studiojë veten lirisht, vetë akti i studimit bëhet formë rezistence.