Mati: lugina që i dha Arbërisë Kastriotët dhe Shqipërisë Zogun

Ka krahina që historia i prek dhe ikën. Mati nuk është nga ato. Nga një luginë e vetme mes maleve të Dejës dhe grykave të Shkopetit dolën, brenda pesë shekujsh, shtëpia që i dha Arbërisë Skënderbeun, prifti që shkroi një nga librat e parë të shqipes, dhe djaloshi nga Burgajeti që u bë mbreti i vetëm i shqiptarëve. Kjo nuk është rastësi gjeografike — është llogaria e një korridori: kush mbante Matin, mbante lidhjen mes bregdetit dhe brendisë së vendit.

Pse ka rëndësi

• Mati është një luginë prej rreth njëmijë kilometrash katrorë në Shqipërinë e mesme, e mbyllur nga vargu i Dejës në lindje, Balgjaji në jug dhe gryka e Shkopetit në veriperëndim; qendra e saj është Burreli.
• Rëndësia e krahinës vjen nga një rrugë: boshti që burimet mesjetare e njohin si Rruga e Arbrit ngjitej nga Durrësi përmes Petrelës e Qafës së Murrizës, zbriste në Mat dhe vazhdonte për në Dibër — damari që lidhte detin me thellësinë e Ballkanit.
• Nga kjo luginë e vetme dolën brenda pesë shekujsh Kastriotët, Pjetër Budi dhe Ahmet Zogu — dhe gërmimet e viteve 1952–1984 nxorën në dritë pesëdhjetë e tri tuma që e lidhin zonën me piruistët ilirë.

Lugina që lidh detin me malin

Mati shtrihet në Shqipërinë e mesme, rreth njëmijë kilometra katrorë luginë e mal, i mbyllur nga vargu i Dejës në lindje — ku Maja e Dejës ngrihet 2.246 metra — nga Balgjaji në jug dhe nga gryka e Shkopetit në veriperëndim. Lumi që i jep emrin e pret krahinën më dysh dhe në një pikë kalon nëpër një grykë rreth dyzet metrash të thella te Ulza e Shkopeti. Qendra e saj është Burreli; sot krahina ndahet mes bashkive Mat dhe Klos.

Por gjeografia e Matit nuk shpjegohet me kufij, po me një rrugë. Nga Durrësi drejt brendisë ngjitej boshti që burimet mesjetare e njohin si Rruga e Arbrit: kalonte nga Petrela, nga Qafa e Murrizës, zbriste në luginën e Matit dhe vazhdonte për në Dibër e më tej drejt Maqedonisë. Ky ishte tejçuesi i karvaneve, i kripës, i ushtrive dhe i lajmeve. Një luginë e brendshme, e rrethuar me male, ndodhej pikërisht mbi damarin që lidhte detin me thellësinë e Ballkanit — dhe kjo e bëri një vend ku pushteti vlente të mbahej me kështjella.

Piruistët dhe pesëdhjetë e tri kodrat e varreve

Njerëzit e kanë banuar luginën shumë para se dikush ta quante Mat. Burimet antike e lidhin zonën me piruistët, një ndër fiset ilire të malësisë qendrore. Gërmimet arkeologjike të kryera mes viteve 1952 dhe 1984 zbuluan në krahinë pesëdhjetë e tri tuma — kodra varresh të ngritura mbi vdekjet e një shoqërie fisnore që varroste në lartësi dhe me pajisje. Nuk është një zbulim spektakolar për syrin e turistit; është diçka më e rëndë për kujtesën: dëshmi materiale e një vazhdimësie banimi që nis shumë para dokumentit të parë të shkruar.

Ky është edhe ushtrimi që kërkon i gjithë muzeu: aty ku shkrimi mungon për shekuj, vazhdimësia lexohet në tokë, në toponime dhe në gjuhë. Mat vetë është një emër i vjetër, i papërkthyer nga asnjë pushtues.

Nga Progonët te Kastriotët

Në mesjetën e hershme lugina hyn brenda hapësirës së Principatës së Arbrit, formacioni i parë shtetëror shqiptar i njohur me emrin e vet, i drejtuar nga Progoni dhe pasardhësit e tij mes viteve 1190 e 1216. Kur ajo principatë u shpërbë, trashëgimia e saj u nda mes shtëpive vendase — dhe në Mat u ngjit ajo që do t'i jepte emrin epokës: Kastriotët.

Në dokumentet venedikase Gjon Kastrioti quhet zot i Matit, me zotërime të shtrira nga Kepi i Rodonit deri në Dibër. Trungu i asaj principate ishte pikërisht kjo luginë, dhe boshti i saj ushtarak ishin dy fortesa: Petralba — guri i bardhë, siç e latinizoi emrin Marin Barleti — mbi Gurin e Bardhë të Klosit, dhe Stellushi. Nga kurrizi shkëmbor i Petralbës, rreth 778 metra mbi det, kontrollohej gjithë lugina dhe, mbi të gjitha, Rruga e Arbrit që kalonte poshtë saj. Një traditë e vjetër e mban Petralbën si vendin ku lindi Gjergji, biri i Gjonit.

Regjistrimi osman i vitit 1467 e dëshmon çmimin që lugina pagoi për këtë pozicion: burimet flasin për rreth pesëmbëdhjetë mijë të vdekur gjatë fushatave të vitit 1446 dhe rreth tetë mijë gjatë atyre të vitit 1467. Mati nuk qe skenë anësore e luftërave të Skënderbeut; ishte shtëpia e tyre.

Guri i Bardhë: një fshat, një kështjellë dhe një libër

Nga i njëjti fshat ku Kastriotët mbanin fortesën e tyre kryesore doli, rreth vitit 1566, Pjetër Budi. Ai u shugurua prift në moshën njëzet e një vjeç, shërbeu dymbëdhjetë vjet si famullitar në Kosovë e në Maqedoni, u bë vikar i përgjithshëm dhe më vonë ipeshkëv i Sapës e i Sardës. Në vitin 1618 botoi Doktrinën e Kërshtenë, ku përkthimit të katekizmit i shtoi rreth tre mijë vargje shqipe të vetat; në 1621 dolën Rituale Romanum dhe Pasqyra e t'rrëfyemit, kjo e fundit me rreth shtatëdhjetë faqe prozë origjinale — proza e parë origjinale e letërsisë shqipe.

Budi nuk qe vetëm shkrimtar. Ai organizoi mbledhje të klerit shqiptar, kërkoi që famullitë shqiptare t'u besoheshin priftërinjve shqiptarë dhe u përfshi në përgatitjen e një kryengritjeje kundër osmanëve. Vdiq në dhjetor të vitit 1622, i mbytur në Drin — sipas dyshimit të vazhdueshëm të burimeve, jo aksidentalisht.

Vlen të qëndrohet një çast mbi faktin: një fshat i vetëm në një luginë të mbyllur mban njëkohësisht kështjellën kryesore të Kastriotëve dhe djepin e njërit prej shkrimtarëve të parë të gjuhës. Kur kombi nuk kishte shtet, gjuha ishte institucioni i vetëm që i mbetej — dhe ata që e shkruan atë institucion nuk dolën nga oborret e mëdha, po nga vende si Guri i Bardhë.

Derebejtë e luginës

Nën sundimin osman Mati mbeti ajo që kishte qenë: një krahinë malore me ligj të vetin dhe me një shtëpi që e drejtonte brez pas brezi. Zogollinjtë ishin oxhaku i derebejve të Matit — guvernatorë të trashëguar, pushtet vendas i njohur nga Porta sepse ishte më e lirë ta njihje se ta thyeje.

Nga ajo periudhë lugina mban edhe një monument që tregon çfarë ishte një vepër publike para shtetit modern: Ura e Vashës, hark i vetëm guri mbi Matin mes Klosit dhe Gurit të Bardhë, njëmbëdhjetë metra e gjatë dhe vetëm 2,8 metra e gjerë — sa të kalonte një njeri me kalë të ngarkuar. Nuk e ngriti një pasha; emrin ia la kujtesa e një vashe. Ajo urë shërbente pikërisht boshtin e Rrugës së Arbrit, të njëjtin që kishte bërë Petralbën të vlefshme tre shekuj më parë.

Nga Burgajeti në fron

Më 8 tetor 1895, në kalanë e Burgajetit, lindi Ahmet Zogolli, biri i Xhemal pashë Zogollit dhe i Sadije hanëm Toptanit. Në vitin 1912, ende adoleshent, mori postin e myhtarit të Matit — pushtetin që familja e mbante prej brezash. Prej andej ngjitja qe e shpejtë dhe e rreptë: kryeministër më 26 dhjetor 1922, president më 31 janar 1925, mbret më 1 shtator 1928. Kur u bë kryeministër hoqi prapashtesën osmane nga mbiemri: Zogolli u bë Zogu.

Muzeu nuk e ndërton këtë faqe si lavdërim. Mbretëria e Zogut ishte një regjim personal, i mbështetur mbi klientelë e mbi varësi të rëndë nga Italia, dhe përfundoi me pushtimin e 7 prillit 1939; ai vetë vdiq në mërgim, në Suresnes të Parisit, më 9 prill 1961. Fakti që e mban këtu është tjetër dhe më i thjeshtë: shteti i parë modern shqiptar u drejtua për pesëmbëdhjetë vjet nga një njeri i lindur në një kala mali në Mat, me legjitimitet të trashëguar prej derebejve të asaj lugine. Shqipëria e shekullit të njëzetë doli, në një masë të mirë, nga logjika e krahinës.

Lugina sot

Mati i sotëm është një krahinë që numëron më pak njerëz se dje. Në regjistrimin e vitit 2004 popullsia jepej rreth gjashtëdhjetë e dy mijë banorë, me një dendësi prej rreth 69 banorësh për kilometër katror dhe me vetëm rreth 17 për qind popullsi urbane — pjesa dërrmuese e luginës jeton ende në fshat, dhe emigrimi i brendshëm e i jashtëm e ka rralluar atë fshat vazhdimisht. Burreli njihet sot më shumë për burgun e vet se për historinë e krahinës; hidrocentralet e Ulzës dhe të Shkopetit, të ngritura në kohën e regjimit, mbeten infrastruktura më e dukshme.

Dhe pastaj u rikthye rruga. Rruga e Arbrit — po ai emër, po ai bosht — u hap sërish në etapa, duke e shkurtuar udhëtimin Tiranë–Dibër nga rreth katër orë në pak më shumë se një orë e njëzet minuta. Historia e Matit ka një simetri që rrallë e sheh kaq të pastër: lugina u bë e rëndësishme sepse mbi të kalonte një rrugë, u varfërua kur ajo rrugë u lëshua, dhe kthimi i saj është ngjarja më e madhe që i ka ndodhur krahinës në një shekull.

Ky është edhe mësimi që Mati i lë muzeut. Kombi shqiptar nuk u mbajt vetëm në kryeqytete e në porte. U mbajt në lugina të brendshme, mbi udhë karvanesh, në fshatra ku e njëjta kodër mbante një kështjellë dhe një prift që shkruante shqip. Kush do ta kuptojë se si mbijetoi ky popull pa shtet, e ka një përgjigje të plotë brenda njëmijë kilometrave katrorë mes Dejës dhe Shkopetit.