Selman Riza: gjuhëtari nga Gjakova që tre regjime nuk e thyen dot

Selman Riza (Gjakovë, 21 dhjetor 1909 — Tiranë, 16 dhjetor 1988) është një nga themeluesit e gjuhësisë moderne shqiptare dhe, njëkohësisht, një nga ndërgjegjet më të pathyeshme që nxori shekulli i njëzetë shqiptar. Jurist e albanolog i shkolluar në Tuluzë e Hajdelberg, njohës i një duzine gjuhësh, ai e ktheu studimin e shqipes në një akt atdhetarie — dhe pikërisht për këtë u burgos, u internua dhe u heshtua nga tre regjimet totalitare që kaluan mbi jetën e tij: fashizmi italian, shovinizmi jugosllav i Titos dhe diktatura komuniste e Enver Hoxhës. Motoja e tij, «Atdheu fillon te fjala», nuk ishte një frazë e bukur, por një program jete.

Nga Gjakova te Tuluza

Lindi më 21 dhjetor 1909 në Gjakovë, qytetin kufitar të Rrafshit të Dukagjinit, ku ndjenja kombëtare shqiptare kishte rrënjë të thella dhe ku emri i familjes Riza mbante peshë. Fëmijë, u nis drejt Shqipërisë: nisi shkollën «Naim Frashëri» dhe e vazhdoi arsimin te Liceu Kombëtar i Korçës, prej të cilit doli nxënës i dalluar. Me një bursë të shtetit shkoi në Francë, në Universitetin e Tuluzës, ku ndërmjet viteve 1931 dhe 1934 studioi njëherësh gjuhë e letërsi frënge dhe drejtësi, për t'u specializuar më pas për gjermanishten në Hajdelberg. Nga ky formim i dyfishtë — filologjik dhe juridik — do të buronte një mendje e rrallë: e afta të lexonte tekstet më të vjetra të shqipes me syrin e shkencëtarit dhe të mbronte të drejtat e kombit me logjikën e juristit. Bashkëkohësit e kujtojnë si njeri që zotëronte rreth dymbëdhjetë gjuhë.

«Atdheu fillon te fjala»

Për Rizën, gjuha nuk ishte vetëm objekt studimi — ishte kodi që e mban një popull të bashkuar përtej kufijve që historia i vizatoi mbi trupin e tij. Shqiptarët e Gjakovës, të Tiranës, të Prishtinës dhe të fshatrave shqiptare të Maqedonisë ishin për të një komb i vetëm, i lidhur nga e njëjta fjalë. Kur në korrik 1942 u kthye në Kosovën e pushtuar, ai u vu në krye të Lëvizjes Antifashiste me një synim të qartë: bashkimin e Kosovës dhe të trojeve shqiptare me Shqipërinë. Ky qëndrim — kombëtar, jo ideologjik — do të bëhej «mëkati» që të tria regjimet nuk do t'ia falnin: sepse ai kërkonte një komb të bashkuar aty ku secili prej tyre kërkonte një kufi.

Bashkëthemelues i demokracisë

Në tetor 1943, mes intelektualësh që besonin në një Shqipëri shumëpartiake, Selman Riza qëndroi ndër bashkëthemeluesit e Partisë Social-Demokrate, krah shkrimtares Musine Kokalari, juristit Skënder Muço dhe kritikut Isuf Luzaj. Partia lindi nga bindja se çlirimi nga fashizmi duhej të prodhonte liri, jo një diktaturë të re; organi i saj, gazeta Zëri i Lirisë, kërkonte zgjedhje të lira dhe vëzhgues ndërkombëtarë. Në një Evropë ku komunizmi po mbyllte grushtin, ky ishte një program guximtar dhe, siç do të tregonte historia, vdekjeprurës për ata që e ngritën.

I burgosur nga tre regjime

Biografia e Rizës lexohet si një kronikë e qëndresës. Fashizmi italian e goditi i pari: pas demonstratës kombëtare të 28 nëntorit 1939 në Korçë, ku ishte ndër organizatorët, u arrestua dhe u internua në ishujt e Italisë — Santo Stefano e Ventotene — prej ku doli vetëm në tetor 1941. Pas luftës, në vitin 1945, u arrestua sërish, këtë herë me kërkesë të Jugosllavisë, pikërisht për qëndrimet e tij kundër pretendimeve serbe mbi Kosovën; nga burgu i Tiranës e dorëzuan te Beogradi, dhe në burgjet jugosllave kaloi vite të tëra pa gjyq të rregullt, derisa u lirua i sfilitur nga skorbuti.

Regjimi i tretë — ai i Enver Hoxhës — nuk e vrau, por u përpoq ta zhdukte si emër. I hoqën nga Instituti i Gjuhësisë si «mbeturinë borgjeze», e zbritën roje-kustod te Muzeu i Beratit e pastaj te biblioteka e qytetit, dhe më 1970 e nxorën në pension të parakohshëm. Në një fletë-rrufe të vënë me porosi të kreut të Komitetit të Tiranës, Manush Myftiut, u shkrua se «Selman Rizës t'i pritet koka». Ai mbijetoi — por vepra e tij mbeti nëpër sirtarë, e ndaluar, sepse edhe heshtja ishte një formë dënimi.

Shkenca e shqipes

Pavarësisht persekutimit, Riza la një trashëgimi shkencore që qëndron në themel të albanologjisë. Vepra e tij Tri monografina albanologjike (Tiranë, 1944) mbetet një gur themeli i studimeve gramatikore mbi shqipen; ai u mor thellë me tekstet më të vjetra të gjuhës — mes tyre Mesharin e Gjon Buzukut (1555) — duke rindërtuar «pesë autorët më të vjetër» të shkrimit shqip. Hartoi një Gramatikë të serbokroatishtes (1952), studioi fillimet e gjuhësisë shqiptare dhe botoi Studime albanistike (Prishtinë, 1979). Më 1953 qe ndër themeluesit e Institutit Albanologjik të Prishtinës, dhe pas kthimit në Tiranë më 1955 punoi për vite në Institutin e Gjuhësisë. Ironia më e hidhur e biografisë së tij është se pjesa më e madhe e veprës — Vepra 1 (1996), Vepra 3 (2003), Vepra 4 (2004) — u botua vetëm pas vdekjes, kur autori nuk mund ta shihte më dritën që kishte kërkuar gjithë jetën.

Kujtesa

Selman Riza vdiq në Tiranë më 16 dhjetor 1988, pak vite para se regjimi që e kishte heshtur të shembej. Njohja erdhi pas vdekjes: më 2005 presidenti i Kosovës Ibrahim Rugova e nderoi me Medaljen e Artë të Lidhjes së Prizrenit, dhe më 2009 Fatmir Sejdiu i akordoi Medaljen e Artë të Lirisë. Në rrjetin e gjerë të Rilindjes së vonë dhe të qëndresës kombëtare, Riza zë një vend të veçantë: ai e provoi me jetën e vet se çështja e gjuhës dhe çështja e lirisë janë e njëjta çështje. Nga Gjakova te Tuluza, nga burgu i Beogradit te sirtari i Beratit, ai kurrë nuk hoqi dorë nga bindja e thjeshtë që e udhëhoqi — se një komb njihet, para së gjithash, nga fjala që flet dhe nga kurajoja për ta thënë.