Kristaq Dishnica

Ka njerëz që e shkruajnë historinë me vepra, dhe ka të tjerë që e shkruajnë atë duke vdekur në kohën e gabuar, në vendin e gabuar, para pushtetit të gabuar. Kristaq Dishnica ishte një emigrant i ri shqiptar që vdiq nga gripi në qytezën Hudson të Masaçusetsit në vitin 1907 — një njeri për jetën e të cilit regjistri ka ruajtur pak: mosha, vendlindja, zanati, humbën me të. E megjithatë vdekja e tij u bë çasti nga i cili lindi Kisha Ortodokse Autoqefale Shqiptare. Sepse kur asnjë prift ortodoks në zonë nuk pranoi ta varroste, populli shqiptar i Amerikës kuptoi diçka: se e drejta për të vdekur në gjuhën tënde ishte e njëjta luftë me të drejtën për të jetuar në të.

Një varrim i mohuar

Dishnica ishte, sipas kujtesës së bashkësisë, një atdhetar — një nga ata mijëra shqiptarë që në fillim të shekullit XX kaluan Atlantikun drejt fabrikave të Masaçusetsit dhe që në mërgim mbanin gjallë idenë e një kombi që ende s'kishte shtet. Kisha Ortodokse Greke, nën juridiksionin e së cilës binin ortodoksët shqiptarë të asaj kohe, e konsideroi Dishnicën të përjashtuar nga kungimi për shkak të bindjeve të tij kombëtare shqiptare. Kur ai vdiq, asnjë klerik ortodoks nuk pranoi t'i kryente shërbesën e vdekjes. Trupi u varros në një varrezë të Uorçesterit, pa asnjë rit fetar — një shqiptar i vdekur pa lutjen e fundit, thjesht sepse kishte guxuar ta quante veten shqiptar. Ngjarja hyri në histori si «Incidenti i Hudsonit».

Pse ishte gjuha çështje besimi

Për ta kuptuar tërbimin që shkaktoi kjo vdekje, duhet parë kodi që i mbante shqiptarët të ndarë. Perandoria Osmane dhe Patriarkana Ekumenike e Kostandinopojës e administronin popullsinë jo sipas kombit, po sipas fesë — dhe për ortodoksët, gjuha e altarit ishte greqishtja, jo shqipja. Të kërkoje meshë në shqip do të thoshte të sfidoje njëkohësisht dy pushtete. Ky është i njëjti throughline i mohimit që kishte anatemuar mësuesit e Mësonjëtores së Parë Shqipe njëzet vjet më parë: e drejta për të mësuar — dhe tani për t'u lutur — në gjuhën amtare nuk u përball me argumente, po me mallkime kishtare. Dishnica nuk vdiq për një dogmë; ai vdiq brenda një sistemi ku shqipja ishte trajtuar si mëkat.

Përgjigjja: Fan Noli dhe 22 marsi 1908

Në Boston jetonte një shqiptar i ri nga Ibriktepeja e Trakës, i ardhur në Amerikë vetëm një vit para Dishnicës, në 1906 — Fan Noli, atëherë një dhjak e këngëtar kishtar me një zë të pazakontë dhe një bindje edhe më të pazakontë: se një komb pa altar në gjuhën e vet mbetej gjysmë komb. Noli e pa te vdekja e Dishnicës jo një fyerje për t'u vajtuar, po një detyrë për t'u marrë. Me mbështetjen e Kryepeshkopit rus Platon — kreu i Kishës Ortodokse Ruse në Amerikë — ai u shugurua prift më 18 mars 1908, në Katedralen e Shën Nikollës në Nju-Jork, dhe u caktua administrator i Misionit Ortodoks Shqiptar në Amerikë.

Katër ditë më vonë, të dielën e 22 marsit 1908, në Sallën e Knights of Honor në Boston, Noli këndoi Liturgjinë Hyjnore në gjuhën shqipe — duke përdorur përkthimin e tij të vetë tekstit të meshës. Ishte hera e parë në histori, kudo në botë, që liturgjia ortodokse dëgjohej në shqip. Sipas kronikave të kohës, më shumë se pesëqind shqiptarë mbushën sallën. Ajo që Patriarkana kishte mohuar mbi një arkivol, një komb ia dha vetes mbi një altar.

Nga një varr pa lutje te një kishë e tërë

Prej asaj meshe u organizua Kisha Ortodokse Shqiptare e Shën Gjergjit në Boston — që me kohën u bë Katedralja e Shën Gjergjit, sot selia e Kryedioqezës Shqiptare të Kishës Ortodokse në Amerikë. Kjo fije e nisur në Masaçusets do të kthehej dëng në atdhe: përkthimet e Nolit dhe modeli i një kishe që lutej shqip përgatitën terrenin për shpalljen e autoqefalisë së Kishës Ortodokse të Shqipërisë pas Pavarësisë. Boston-i i diasporës — po ai qytet ku pak vjet më vonë do të lindte federata Vatra dhe gazeta Dielli, ku shkruanin Noli dhe Faik Konica — u bë punishtja ku mërgata ndërtoi institucionet që perandoritë ia mohonin kombit brenda kufijve.

Kujtesa e një njeriu të thjeshtë

Historia rrallë i mban mend njerëzit anonimë; ajo mban mend mbretër dhe gjeneralë. Kristaq Dishnica nuk ishte as njëri as tjetri — ishte një punëtor emigrant, aq i zakonshëm sa historia s'i ruajti as vitet. E megjithatë emri i tij mbijeton sepse mohimi që iu bë atij u kthye në themel: sa herë që një shqiptar ortodoks dëgjon meshën në gjuhën e vet, dëgjon jehonën e një varrimi që nuk u lejua. Ky është kuptimi i vërtetë i rrjetit që Zhurma rrëfen — jo se kombin e bënë të mëdhenjtë, po se një popull i mbante fijet e veta aq fort, sa edhe vdekja e një njeriu të panjohur mund të bëhej lindja e një kishe.