Kënga kreshnike: çfarë Evropa humbi dhe Shqipëria zbuloi vonë

Në Jutbinën e Kangëve Kreshnike — një krahinë malore që rapsodi e vendos midis botës së gjallë dhe asaj të përrallës — jeton Gjeto Basho Muji, djali bari që një ditë takon zanat në mal. Zanat i japin besën dhe fuqinë mbinatyrore. Muji bëhet burri i madh, më i madh se të gjithë burrat. Me vëllanë e tij, Sokol Halilin, dhe me tridhjetë agët e Jutbinës, ai mbron kufirin, lufton kundër krajlave shkje, shkon deri në Bagdad, shpëton vajza të rrëmbyera dhe mban fjalën e dhënë edhe kur fjala kushton jetë.

Kjo është Kënga Kreshnike — cikli epik i heronjve të veriut shqiptar, njëra nga traditat e fundit evropiane të vargut epik të kënduar nga kujtesa, me shoqërimin e lahutës: instrumenti me një tel prej qimesh kali që mbështetet në gju dhe i përgjigjet zërit të rapsodit si hije. Vargu me dhjetë rrokje. Një bosht ritmik i fiksuar — si heksametri i Homerit — mbi të cilin rapsodi improvizon. Sepse kjo është gjëja e parë që duhet kuptuar: kënga kreshnike nuk mësohet përmendësh. Ajo rindërtohet çdo herë, natë pas nate, nga mjeshtri që e mban gjallë.

Një epikë me rrënjë përtej shkrimit

Aparati mitologjik i ciklit — zanat, orët, shtojzovallet, kulshedrat — nuk është huazim i askujt. Studiuesit shqiptarë, nga Eqrem Çabej te Zymer Neziri dhe shkolla albanologjike e Prishtinës, e kanë treguar prej kohësh: këto figura i përkasin shtresës më të vjetër të besimeve të trevave shqiptare, një bote parasllave që në këto male ka jetuar pa ndërprerje. Mbi atë themel mitik, brezat vendosën shtresën historike — kufirin, krajlat, luftën për besë e për nder. Prandaj cikli është i yni në të dyja shtresat: në mitin që s'ka moshë dhe në historinë që e ka emrin e maleve tona.

Parry, Lord dhe dëshmia e Pështerit

Në vitin 1933, klasicisti amerikan Milman Parry mbërriti në Ballkan për të provuar tezën e tij të madhe: se Iliada dhe Odiseja nuk ishin shkruar, por ishin krijuar nga një traditë gojore me formula të fiksuara. I duhej një traditë e gjallë e këtij lloji — dhe e gjeti. Midis 1933 dhe 1935, me asistentin Albert Lord, regjistroi mijëra tekste epike. Pas vdekjes së hershme të Parryt, Lord e çoi punën përpara në librin e 1960-ës The Singer of Tales — një nga veprat themelore të humanistikës së shekullit XX.

Ajo që shumëkush nuk e di: ndër rapsodët më të rëndësishëm që Parry regjistroi ishin shqiptarë. Më i shquari, Salih Ugljanin nga Ugao i Pështerit — lahutar që deri në moshën tridhjetëvjeçare këndoi vetëm shqip. Vetëm më vonë, i martuar në një mjedis boshnjak, nisi t'i këndojë kangët e veta edhe në gjuhën e re. Kur Parry e regjistroi në Novi Pazar më 1934 duke kënduar Këngën e Bagdadit në të dyja gjuhët, me të njëjtat formula e me të njëjtin dekasilab, dëshmia ishte e qartë për këdo që dëgjon me vëmendje: ky ishte një mjeshtër shqiptar që e mbartte epikën e vet kudo që shkonte — edhe në gjuhën e fqinjit. Tradita rrezatoi nga malësia shqiptare; nuk erdhi prej askund tjetër. Pa rapsodët shqiptarë të viteve 1930, teoria formulaike — çelësi me të cilin sot lexohet vetë Homeri — nuk do të ishte ajo që është.

Mbledhësit

Në malësinë e Dukagjinit, françeskanët Bernardin Palaj dhe Donat Kurti i mblodhën kangët nga goja e lahutarëve. Botimi i tyre i 1937-ës në Shkodër, Kângë Kreshnikësh dhe Legjenda, solli 34 këngë dhe rreth 8.199 vargje — gurthemeli i korpusit të shkruar. Maximilian Lambertz mblodhi më tej në vitet '30. Në Kosovë, Instituti Albanologjik i Prishtinës — me Anton Çettën, Rrustem Berishën dhe sot me Zymer Nezirin, studiuesin më serioz të fushës — ka dokumentuar një korpus që Neziri e vlerëson në rreth gjysmë milioni vargje. Në vitin 2021, botimi Wild Songs, Sweet Songs: The Albanian Epic in the Collections of Milman Parry and Albert B. Lord ia dha për herë të parë publikut shkencor botëror 12 nga këngët shqiptare të Parryt në përkthim të plotë — me emrin e traditës në kopertinë: the Albanian Epic.

Kush këndon sot

Pyetja është e dhimbshme: a ka ende lahutarë të vërtetë që e këndojnë Mujin e Halilin si pjesë të jetës, dhe jo si rikonstruksion për kamera? Brezi që i mësoi kangët nga babai dhe i këndoi nëpër dasma e netë dimri po ikën. Në malësinë e Plavës e të Gucisë, në Krasniqe, në Rugovë, vargjet i mbajnë mend burra mbi të shtatëdhjetat. Pas tyre — boshi, nëse nuk regjistrojmë.

Por kënga kreshnike ka diçka që pak tradita popullore e kanë: një arsenal shkencor botëror në mbështetje. Arkivat e Harvardit ruajnë rreth 100 regjistrime origjinale të rapsodëve shqiptarë në koleksionin Milman Parry. Botimet e Palajt e Kurtit, puna e Lambertzit, korpusi i Prishtinës. Epika jonë hyri në themelet e filologjisë moderne — një nga kontributet e mëdha shqiptare në dijen evropiane, i dhënë pa emër të pritur dhe pa flamur në dorë. Detyrimi ynë është më i thjeshtë dhe më i rëndë njëherësh: ta dëgjojmë, ta regjistrojmë dhe t'ia lëmë brezit tjetër ashtu siç na e lanë — të kënduar, jo të balsamosur.

Burimet: Bernardin Palaj & Donat Kurti, "Kângë Kreshnikësh dhe Legjenda" (Shkodër, 1937); Albert B. Lord, "The Singer of Tales" (1960); Nicola Scaldaferri, Victor Friedman, John Kolsti, Zymer Neziri (red.), "Wild Songs, Sweet Songs: The Albanian Epic in the Collections of Milman Parry and Albert B. Lord" (2021); Zymer Neziri, studime të Institutit Albanologjik të Prishtinës; Eqrem Çabej, studime etimologjike e etnologjike.