Kuvendi i Arbënit i shkroi vendimet e veta shqip më 14–15 janar 1703

Më 14 janar 1703, në fshatin Mërqi, rreth tre kilometra në veri të Lezhës së sotme, kleri katolik i trojeve shqiptare u mblodh për një koncil dyditor. Nismëtari ishte Papa Klementi XI, vetë me rrënjë shqiptare; drejtuesi ishte një vizitator apostolik i dërguar nga Roma; por gjuha e fjalimit hapës dhe e vendimeve ishte shqipja. Tri vjet më vonë aktet dolën nga shtypshkronja e Kongregatës së Propagandës së Besimit në Romë, shqip e latinisht, nën titullin Concilium Provinciale sive Nationale Albanum habitum anno MDCCIII. Ishte sinodi i parë i mirëfilltë kombëtar i klerit shqiptar dhe mbeti një nga monumentet më të hershme të shqipes së shkruar në një dokument zyrtar kolektiv.

Pse ka rëndësi

• Kuvendi i Arbënit u mbajt më 14–15 janar 1703 në Mërqi, rreth tre kilometra në veri të Lezhës së sotme, me nismën e Papa Klementit XI.
• Fjalimi hapës dhe vendimet u mbajtën shqip; aktet u botuan shqip e latinisht në Romë më 1706 nga Kongregata e Propagandës së Besimit.
• Titulli i botimit — «Concilium Provinciale sive Nationale Albanum» — e quan koncilin kombëtar shqiptar njëqind e shtatëdhjetë e pesë vjet para Lidhjes së Prizrenit.

Konteksti: një kishë nën trysni

Në fillimin e shekullit XVIII katolicizmi në trojet shqiptare nën sundimin osman ishte një bashkësi në tërheqje. Islamizimi po ecte, famullitë e largëta malore mbeteshin pa priftërinj për vite me radhë, dhe grindjet për pronën kishtare midis famullive kishin arritur një shkallë që Roma e quante të rëndë. Udhëzimet e Klementit XI për koncilin ishin të qarta dhe praktike: të vlerësohej gjendja e jetës katolike në trojet shqiptare nën perandori, të kodifikohej disiplina kishtare dhe të mbrohej besimtari nga kthimi me detyrim. Kuvendi u thirr, pra, jo si një ushtrim teologjik, po si një përpjekje për t'i mbajtur bashkë strukturat e një kishe që po shpërbëhej nga skajet.

Dy ditë në Mërqi

Koncili u mbajt më 14–15 janar 1703. E drejtoi, i pranishëm vetë, Vinçenc Zmajeviçi (Vincentius Zmajevich, 1670–1745), argjipeshkvi kroat i Tivarit dhe vizitator apostolik i Romës për Shqipërinë, Serbinë dhe Maqedoninë — pra i ngarkuari zyrtar i Selisë së Shenjtë për të gjithë hapësirën ku jetonin katolikët shqiptarë. Vendi i mbledhjes, një fshat mbi Lezhë, nuk ishte i rastit: Lezha kishte qenë tashmë njëherë sheshi ku shqiptarët mblidheshin për të vendosur bashkë, dhe mbeti një pikë ku Roma arrinte pa kaluar nëpër qendrat e mëdha osmane.

Numri i pjesëmarrësve nuk pajtohet mes burimeve

Burimet nuk pajtohen për numrin e pjesëmarrësve. Referencat enciklopedike në gjuhë të huaj flasin për rreth 200 personalitete katolike të mbledhura në Mërqi. Përmbledhjet shqiptare të akteve japin një regjistër më të ngushtë dhe më të emërtuar: kryepeshkopët e ipeshkvijtë e Durrësit, Shkupit, Sapës, Lezhës dhe Pultit, katër vikarë të përgjithshëm të françeskanëve në Shqipëri dhe 44 klerikë të tjerë. Regjistri i botuar nuk e zgjidh mospërputhjen — dhe ne nuk e zgjidhim me hamendje.

Ajo që qëndron pavarësisht numrit është harta. Selitë e përmendura shkojnë nga bregu i Adriatikut te Shkupi: Durrësi, Sapa, Lezha dhe Pulti në Shqipërinë e sotme, kryeipeshkvia e Shkupit mbi trevat që sot ndahen midis Maqedonisë së Veriut dhe Kosovës. Një mbledhje e vetme, dy ditore, në një fshat me tre mijë banorë, mblodhi klerin e një hapësire që asnjë hartë politike e kohës nuk e njihte si njësi. Ky është lexim editorial mbi një regjistër të dokumentuar: kisha po vepronte mbi rrjetin shqiptar si mbi një trup të vetëm, kur shteti shqiptar nuk ekzistonte as si ide.

Shqipja si gjuhë vendimi

Vendimi që e bën Kuvendin e Arbënit ngjarje të historisë kombëtare, jo vetëm kishtare, është gjuhësor. Si fjalimi hapës i Zmajeviçit, ashtu edhe rezolutat e miratuara u mbajtën shqip. Sipas rrëfimit të vetë Vatikanit, kjo qe dëshirë e shprehur e Klementit XI: dokumentet e koncilit të shkruheshin si latinisht, ashtu edhe shqip. Për gjuhën shqipe — që në ato dekada nuk kishte as shkollë, as shtyp, as status zyrtar askund — kjo ishte hyrja në një lloj teksti që s'e kishte pasur kurrë.

Shqipja e shkruar e Veriut kishte tashmë një traditë: Mesharin e Gjon Buzukut (1555), vjershat e Pjetër Budit, fjalorin e Frang Bardhit dhe Cuneus Prophetarum të Pjetër Bogdanit. Por të gjitha ato ishin vepra autorësh — një njeri, një libër, një vendim vetjak për të shkruar në gjuhën e vet. Aktet e Mërqisë janë diçka tjetër: një tekst kolektiv dhe zyrtar, i miratuar nga një kuvend dhe i botuar me lejen e eprorëve në Romë. Shqipja nuk hyri aty si zgjedhje e një shkrimtari, po si gjuhë në të cilën një institucion mori vendime. Aktet mbeten sot një nga burimet kryesore për njohjen e së folmes veriore të fillimshekullit XVIII.

Romë, 1706: kanonet dalin nga shtypi

Procesverbalet u dërguan në Romë për shqyrtim papnor dhe u botuan më 1706 nga Kongregata e Propagandës së Besimit, shqip e latinisht, me ndihmën e françeskanit Francesco Maria da Lecce. Faqja e titullit e mban vulën e shtypshkronjës: Romae, Typis Sac. Congregationis de Propaganda Fide. Superiorum Permissu.

Vetë titulli i botimit meriton lexim të ngadaltë: Concilium Provinciale sive Nationale Albanum — «koncil krahinor, ose kombëtar, shqiptar». Fjala nationale, e shtypur në Romë më 1706 mbi një mbledhje klerikësh nga Durrësi te Shkupi, i paraprin me njëqind e shtatëdhjetë e pesë vjet Lidhjes së Prizrenit. Nuk ishte nacionalizëm në kuptimin e shekullit XIX — ishte terminologji kishtare. Por termi kishtar e njihte një bashkësi shqiptare si njësi të vetme në një kohë kur asnjë kancelari evropiane s'e bënte këtë.

Tre koncile, dy shekuj

Historia e kishës shqiptare njeh dokumentet e tre koncileve kombëtare. I pari është ky i vitit 1703, nën Klementin XI. I dyti u mblodh më 1871, nën Piun IX, dhe mori vendime të rëndësishme për sakramentet, për detyrat e ipeshkvijve e të priftërinjve dhe për organizimin e famullive; aktet e tij i shkroi në latinisht sekretari i koncilit, don Ëngjëll Radoja. I treti u kremtua në Katedralen e Shkodrës nga 19 maji deri më 23 qershor 1895 dhe shpalli Zojën e Këshillit të Mirë Pajtore të Shqipërisë.

Krahasimi është domethënës. Nga tre koncilet kombëtare, vetëm i pari i shkroi aktet edhe shqip. Koncili i dytë, i mbajtur në prag të ndalimit osman të shkollës shqipe, u kthye plotësisht te latinishtja. Kjo do të thotë se vendimi i vitit 1703 nuk ishte rrjedhë e natyrshme e një praktike të vendosur — ishte një zgjedhje e veçantë, e mbrojtur nga froni më i lartë i katolicizmit dhe e pandjekur për gati dy shekuj.

Trashëgimia e Mërqisë

Kuvendi i Arbënit nuk e ndali islamizimin, nuk i zgjidhi grindjet e pronës dhe nuk e shpëtoi katolicizmin shqiptar nga tkurrja e shekullit që pasoi. Si masë kishtare, arritjet e tij ishin të kufizuara. Rëndësia e tij është e një rendi tjetër: në dy ditë të janarit 1703, në një fshat mbi Lezhë, shqipja u ngrit nga gjuhë e folur e një populli pa shtet në gjuhë në të cilën shkruhen e botohen vendime. Njëqind e shtatëdhjetë e pesë vjet më vonë, kur Rilindja do të kërkonte një precedent për shqipen e shkruar në përdorim zyrtar, precedenti ekzistonte tashmë — i shtypur në Romë, me leje eprorësh, dhe i quajtur kombëtar qysh në faqen e parë.

Burimet

• Concilium Provinciale sive Nationale Albanum habitum anno MDCCIII, Romae, Typis Sac. Congregationis de Propaganda Fide, 1706 — akti i shtypur i koncilit, burimi parësor; faqja e titullit është kopertina e këtij shkrimi.
• Vatican News (shqip), «Papa Klementi XI — Kuvendi i Arbnit», pjesa XIII e rubrikës për 300-vjetorin e vdekjes së Klementit XI — dëshira e papës që dokumentet të shkruheshin shqip e latinisht, dhe historiku i tre koncileve kombëtare (1703, 1871, 1895).
• Robert Elsie, Historical Dictionary of Albania, botimi i dytë, Scarecrow Press, 2010 — datimi 14–15 janar 1703 dhe vendndodhja pranë Lezhës, botimi i akteve nga Propaganda Fide më 1706 dhe vlera e tyre si burim për shqipen veriore të fillimshekullit XVIII.
• Koha, «Çfarë kishte vendosur Kuvendi i Arbërit më 1703» — regjistri i pjesëmarrësve sipas përmbledhjeve shqiptare të akteve: kryepeshkopët e ipeshkvijtë e Durrësit, Shkupit, Sapës, Lezhës e Pultit, katër vikarë françeskanë dhe 44 klerikë të tjerë.