Rruga e Arbrit: udha romake që mbajti Arbërinë të lidhur, derisa kufiri e preu

Një komb pa shtet mbahet me gjuhë, me besë dhe me rrugë. Boshti që nga bregdeti i Durrësit ngjitej nëpër fushën e Tiranës, kalonte grykat e Matit dhe zbriste në luginën e Dibrës mban emrin më të vjetër që kemi për veten: Rruga e Arbrit. Ai u shtrua nga romakët, u përshkrua nga bizantinët, u ruajt nga fshatra që paguanin taksat me shpatë në vend të parasë — dhe u pre në mes nga një vijë kufitare e vizatuar në Londër. Historia e kësaj udhe është historia e vetë hapësirës arbërore: e gjatë sa perandoritë, dhe e këputur brenda një viti të vetëm.

Pse ka rëndësi

• Rruga e Arbrit është boshti që nga bregdeti i Durrësit ngjitej nëpër fushën e Tiranës, kalonte grykat e Matit dhe zbriste në luginën e Dibrës — udhë e brendshme e kripës, e karvaneve dhe e lajmit, jo rrugë perandorake si Via Egnatia.
• Gjurma më e vjetër e dokumentuar është romake, e shekujve I–II: stacionet rrugore (mansiones) në zonën e Gurit të Bardhë, emrin e të cilave e ruan ende toponimi Mansaj.
• Një vijë kufitare e vizatuar në Londër e preu udhën në mes — historia e saj është historia e vetë hapësirës arbërore: e gjatë sa perandoritë, dhe e këputur brenda një viti të vetëm.

Një damar, jo një projekt

Rruga e Arbrit nuk lindi si vepër publike; ajo u njoh si e tillë sepse ekzistonte para se ta pagëzonte kushdo. Pozita gjeografike e trojeve shqiptare i ka detyruar rrugët të ndjekin dy drejtime: përgjatë bregut, dhe nga deti drejt brendisë. Më e njohura e boshteve romake ishte Via Egnatia e shekullit II para erës sonë, që nga Durrësi kalonte Elbasanin, Ohrin e Selanikun për të mbërritur në Konstandinopojë. Por Egnatia nuk ishte e vetmja. Nga Durrësi degëzoheshin edhe akse të tjera — Durrës–Lissus–Naissus drejt veriut, Tiranë–Kërrabë–Elbasan drejt jugut — dhe mes tyre udha që nga fusha e Tiranës ngjitej drejt lindjes për në Dibër. Kjo është ajo që burimet e njohin me emrin Rruga e Arbrit.

Dallimi ka rëndësi. Egnatia ishte rrugë perandorake: e ndërtuar nga Roma, për Romën, për të lëvizur legjione mes Adriatikut dhe Egjeut. Rruga e Arbrit ishte rrugë e brendshme — e kripës, e karvaneve, e bagëtisë verore, e lajmit dhe e ushtrisë vendase. Egnatia i shërbeu një perandorie që iku. Rruga e Arbrit i shërbeu një populli që mbeti.

Stacionet romake të Gurit të Bardhë

Gjurma më e vjetër e dokumentuar e udhës është romake, e shekujve I dhe II të erës sonë. Dëshmia nuk është një mbishkrim triumfal por diçka shumë më e përditshme: stacionet rrugore, mansiones, që Roma i vendoste në largësi të matura përgjatë çdo aksi për të strehuar udhëtarin, për të ndërruar kuajt dhe për të mbajtur postën. Në zonën e Gurit të Bardhë, në Mat, toponimi Mansaj ruan ende emrin e institucionit që e krijoi.

Ky është një nga ato rastet ku toponimia bën punën e arkivit. Perandoria u shua, administrata u shpërbë, dokumentet u dogjën — por fshatarët vazhduan ta quajnë vendin me emrin e stacionit, dhe emri mbijetoi njëmijë e gjashtëqind vjet në gojë. E njëjta gjë ka ndodhur me Petralbën mbi të njëjtin fshat: petra alba, guri i bardhë, është latinishtja që shqipja e përktheu dhe e mbajti. Rruga la pas jo vetëm kalldrëm, por fjalë.

Ana Komnena, normanët dhe Akropolita

Në shekullin XI udha hyn në historiografinë bizantine. Ana Komnena, e bija e perandorit Aleks I dhe kronistja më e mprehtë e kohës së vet, e përmend rrugën kur rrëfen luftërat kundër normanëve; normanët e Boemundit lëviznin pikërisht nëpër këtë aks gjatë fushatave të tyre në brendësi të Ballkanit. Më 1257 këtej kaloi Gjergj Akropolita, historian dhe zyrtar i lartë bizantin, i cili në po ato vite shënon edhe emrin e krahinës në shumës — «Dibrat».

Vlen të vihet re çfarë do të thotë kjo. Kur një perandori dërgon ushtri, guvernatorë dhe kronistë nëpër një rrugë, ajo rrugë nuk është shteg baritor: është infrastrukturë strategjike. Në shekujt XI–XIII, hapësira që sot quhet Shqipëri e mesme dhe Dibër nuk ishte periferi e harruar e askujt. Ajo ishte korridori nëpër të cilin kalonte kush donte të shkonte nga Adriatiku në brendësi — dhe kjo është arsyeja pse pikërisht aty, në po ata shekuj, lindi Principata e Arbërit e Progonëve. Shteti i parë me emrin tonë nuk u ngrit rastësisht mbi këtë udhë.

Fshatrat derven: kush e mbante rrugën, mbante krahinën

Regjistrimi osman i vitit 1467 e gjen udhën ende në punë dhe e regjistron sipas një kategorie fiskale të veçantë. Guri i Bardhë dhe disa fshatra të tjerë përgjatë aksit shënohen si fshatra derven — banorë të ngarkuar me ruajtjen dhe mirëmbajtjen e kalimeve malore dhe të rrugës vetë. Statusi nuk ishte nder simbolik: fshati derven merrte lehtësira tatimore në këmbim të një detyre ushtarake-policore mbi grykën që i takonte.

Në praktikë, kjo do të thoshte se Perandoria e pranonte se këto gryka nuk mbaheshin dot nga jashtë. Rruga kalonte nëpër terren ku garnizoni i largët ishte i kotë dhe ku i vetmi rend i mundshëm ishte ai që vendosnin banorët. Për një popull që do të kalonte pesë shekuj nën administratë të huaj, kjo është një hollësi e madhe: pushteti qendror mund t'i mblidhte taksat, por rrugën e mbanin fshatarët e vet, me armët e veta, sipas rregullave të veta. Është e njëjta logjikë që e mbajti të gjallë Kanunin.

Hane, kalldrëme dhe një hark mbi Mat

Udha nuk ka mbetur vetëm në tekst. Përgjatë saj gjenden ende hane, karakolle, kalldrëme dhe një varg urash guri — trashëgimia materiale e një ekonomie karvanesh që funksionoi pa ndërprerje nga antikiteti deri në shekullin XX. Stacione të rëndësishme kanë qenë Zall-Dajti, në malësinë e Tiranës, dhe Guri i Bardhë, i njohur ndër dibranët për traditat e veta arsimdashëse e mikpritëse.

Dy monumente e mbajnë sot më mirë se çdo tjetër kujtimin e këtij boshti. I pari është Kalaja e Petralbës, fortesa kryesore e Kastriotëve, e ngritur mbi Gurin e Bardhë pikërisht sepse zotëronte kalimin. I dyti është Ura e Vashës, harku i shekullit XVIII mbi lumin Mat, që kujtesa popullore ia ka veshur pajës së një vashe. Një kështjellë dhe një urë, njëqind vjet larg njëra-tjetrës, të ndërtuara për të njëjtën arsye: sepse dikush duhej të kalonte.

Nga e njëjta luginë doli Pjetër Budi, prifti i Gurit të Bardhë që rreth vitit 1618 shkroi tre mijë vargje shqip. Rruga që sillte kripën dhe ushtritë sillte edhe libra, dhe i çonte jashtë ata që i shkruanin.

Dhjetë zonat: gjeografia e një udhe

Vija që udha ndjek është pothuajse e pandryshuar prej dymijë vjetësh, sepse relievi nuk ndryshon. Ajo nis në qendër të Tiranës, ngjitet përgjatë Rrugës së Dibrës drejt Brarit dhe shkallës së Tujanit, kalon luginën e ngushtë nën Dajt, përshkon luginat malore të Shpalit e të Murrizës, kapërcen Qafë-Murrizën dhe del në anën e Matit, në luginat e Xibrit e të Gurit të Bardhë. Prej andej zbret te gryka e sipërme e lumit Mat mbi Urën e Vashës, kalon Planin e Bardhë dhe Qafën e Buallit, del në luginën e Vajkalit e të Zallit të Bulqizës, ndjek Zerqanin dhe mbërrin në fushën e Gjoricës, në pellgun e Dibrës.

Qafa e Buallit, 842 metra mbi det, është kyçi hidrografik i gjithë boshtit: në perëndim të saj ujërat rrjedhin drejt Matit dhe Adriatikut, në lindje drejt Drinit. Kush e kalonte atë qafë, ndërronte pellg ujëmbledhës dhe, historikisht, ndërronte edhe botë administrative. Dhjetë zonat e njohura të udhës — Tiranë, Zall-Dajt, Murrizë, Guri i Bardhë, Ura e Vashës, Plani i Bardhë, Bulqizë, Ura e Çerenecit, Gjoricë, Dibër — janë njëkohësisht një hartë e vogël e Shqipërisë së brendshme.

1913: vija që e preu udhën në mes

Skaji lindor i Rrugës së Arbrit ishte Dibra e Madhe, dhe Dibra e Madhe ishte një nga qendrat më të mëdha shqiptare të kohës. Në regjistrimin osman të 1467-s vilajeti i Dibrës jepet me njëqind e tetëdhjetë e tetë fshatra; Sami Frashëri, më 1891, shënonte njëzet e pesë mijë banorë vetëm në qytet. Aty, në korrik 1909, u mbajt Kongresi i Dibrës, kuvendi që xhonturqit e thirrën për t'i kthyer shqiptarët nga alfabeti latin dhe që delegatët shqiptarë e kthyen kundër thirrësve, duke dalë me një program shtatëmbëdhjetë-pikësh që për herë të parë e lejonte mësimin e shqipes në shkollat shtetërore.

Katër vjet më vonë, vendimet e Fuqive të Mëdha e lanë Dibrën e Madhe jashtë kufirit të shtetit të ri shqiptar. Rruga nuk u shkatërrua — asnjë kazmë nuk e preku. Ajo thjesht pushoi së qeni rrugë: një aks tregtar që përfundon në një pikë kufitare nuk është më aks, është qorrsokak. Krahina e Dibrës, që deri atëherë kishte qenë urë lidhëse mes bregdetit dhe brendisë, e humbi funksionin brenda një sezoni.

Pastaj erdhi diçka më e rëndë. Mes viteve 1945 dhe 1990 lidhja u ndërpre plotësisht: kufiri u mbyll, dhe pozita gjeografike që për dymijë vjet kishte qenë pasuria kryesore e krahinës u kthye në faktorin që e izolonte. Kjo është një nga inversionet më mizore në gjeografinë tonë historike — e njëjta luginë, e njëjta udhë, e njëjta distancë nga Tirana, por nga korridor u bë qelë.

Udha që rikthehet

Ideja e rihapjes së boshtit ka ndjekur çdo qeveri shqiptare të tridhjetë viteve të fundit. Kryeministri Fatos Nano nënshkroi studimin për një variant dhjetë metra të gjerë dhe rreth shtatëdhjetë e dy kilometra të gjatë; Strategjia e Transportit e miratuar nga Këshilli i Ministrave në shtator 2008 e vendosi afatin në vitin 2021. Varianti i zgjedhur shmang lartësitë mbi nëntëqind metra — pikërisht ato që e bëjnë udhën e vjetër të pakalueshme dimrit — dhe llogaritet për një shpejtësi mesatare tetëdhjetë kilometra në orë, duke shkurtuar rreth shtatëdhjetë kilometra kundrejt rrugës ekzistuese nëpër Burrel.

Aksi është hapur në etapa, dhe raportimi shqiptar e përshkruan udhëtimin Tiranë–Dibër të shkurtuar nga rreth katër orë në rreth një orë e njëzet minuta. Numri që flet më shumë është një tjetër: me vazhdimin nga Dibra e Madhe drejt Gostivarit gjashtëdhjetë e pesë kilometra, Tetovës njëzet e pesë dhe Shkupit dyzet e pesë, largësia e plotë Tiranë–Shkup bie në rreth dyqind e dhjetë kilometra. Dy kryeqytete me shumicë a bashkësi të madhe shqiptare, të ndara nga një distancë më e vogël se ajo Tiranë–Sarandë.

Kjo është llogaria që e bën udhën një ekspozitë muzeu dhe jo një lajm infrastrukture. Kombi shqiptar nuk u shpërnda kurrë mbi një hapësirë të madhe — ai u nda mbi një hapësirë të vogël, nga vija të vizatuara nga të tjerët. Rruga e Arbrit e tregon këtë me matje: dyqind e dhjetë kilometra ndërmjet Tiranës dhe Shkupit, dhe njëqind vjet ndërprerje ndërmjet tyre. Romakët e shtruan sepse u duhej. Bizantinët e përshkruan sepse e përdornin. Fshatrat derven e ruajtën sepse ishte e tyrja. Dhe kur, më 1913, dikush vendosi se ku mbaronte njëri shtet dhe nis tjetri, e vetmja gjë që u ndërpre nuk ishte asfalti — ishte një bashkësi që e kishte quajtur atë udhë me emrin e vet.