Sistemi paralel: shteti në hije i viteve '90

Ka pak shembuj në historinë evropiane të shekullit njëzet ku një popull, i shpronësuar nga shteti i vet, ndërtoi me duart e veta një shtet tjetër — të padukshëm, të paligjshëm në sytë e pushtetit, por të vërtetë në çdo orë mësimi dhe çdo recetë mjekësore. Ky është sistemi paralel i Kosovës i viteve '90: jo një metaforë, por një makineri institucionesh që funksiononte nën sipërfaqe, financuar nga xhepi i vetë popullit dhe i emigrantit të largët.

Lindja nga nevoja

Sistemi paralel nuk u shpik nga ideologjia; u shtrëngua nga humbja. Pas heqjes së autonomisë së Kosovës më 1989, Beogradi i Millosheviçit shkëputi shqiptarët nga çdo institucion publik: shkollat, universiteti, spitalet, administrata, ndërmarrjet. Dhjetëra mijëra punëtorë dhe mësues shqiptarë u përzunë nga vendet e punës; gjuha shqipe u nxor nga klasat; Kuvendi i Krahinës u shpërnda. Përballë këtij zhveshjeje totale, mbeteshin dy rrugë: dorëzimi ose ndërtimi i një jete paralele. Shqiptarët zgjodhën të dytën.

Ajo që ndodhi më pas ishte një akt i jashtëzakonshëm vetëorganizimi. Aty ku shteti i mohonte, populli e zëvendësonte vetë shtetin. Kjo logjikë — të mos i lutesh pushtuesit, por ta bësh të panevojshëm — u bë shtylla kurrizore e Lidhjes Demokratike të Kosovës dhe rezistencës pa armë.

Republika që u shpall fshehtas

Themelet politike u hodhën shpejt. Më 22 shtator 1991, deputetët shqiptarë të Kuvendit të shpërndarë u mblodhën fshehtas dhe shpallën Republikën e Kosovës shtet sovran. Pak ditë më vonë, mes 26 dhe 30 shtatorit 1991, u mbajt një referendum për pavarësi: mbi 99% e votuesve thanë po, me një pjesëmarrje rreth 87%. Më 24 maj 1992 u organizuan zgjedhje klandestine — votime nëpër shtëpi private, larg syve të policisë — nga të cilat Ibrahim Rugova doli President i Republikës së Kosovës, dhe u formua një Kuvend paralel.

Konica do ta kishte çmuar ironinë: një popull që votonte në kuzhinat e veta, me fletëvotime që asnjë kancelari evropiane nuk i njihte, ndërtonte megjithatë institucionet më të vendosura demokratike që Kosova kishte njohur ndonjëherë.

Shkolla në garazhe, spitale në dhoma të ndenjes

Shtylla më e prekshme e sistemit paralel ishte arsimi. Të ndaluar të përdornin ndërtesat publike, mësuesit shqiptarë e mbartën shkollën në shtëpi private, kafene, bodrume dhe garazhe. Fëmijët mësonin sipas programit shqip të miratuar në gusht 1990, me dëftesa që mbanin vulën e një republike që asnjë hartë zyrtare nuk e shënonte. Studiues të huaj e quajtën këtë rrjet "OJQ-ja më e madhe në botë" — me dhjetëra mijëra nxënës e studentë dhe një universitet të tërë që funksiononte pa godinë.

Po aq jetike ishte kujdesi shëndetësor. Pasi mjekët shqiptarë u dëbuan nga spitalet shtetërore, u ngrit rrjeti i klinikave shtëpiake — vizita, lindje dhe operacione të kryera në dhoma të ndenjes të kthyera në repart. Të gjitha këto — arsim, shëndetësi, taksa, organe politike — formonin, siç e përshkroi një vëzhgues, "shtetin alternativ" që ekzistonte krah për krah me institucionet serbe, duke i shpërfillur ato.

Taksa e tre përqindëshit dhe shteti në mërgim

Asnjë shtet nuk rron pa para, dhe sistemi paralel nuk kishte as buxhet shtetëror as të ardhura doganore. Zgjidhja ishte një gjetje gjeniale e solidaritetit kombëtar: taksa vullnetare prej 3% e të ardhurave, e paguar nga shqiptarët e Kosovës dhe, mbi të gjitha, nga diaspora. Gastarbeiterët në Gjermani e Zvicër dhe komunitetet shqiptaro-amerikane në Nju Jork, Detroit, Boston, Uorçester e Bronks derdhnin përqindjen e tyre në "Fondin e Republikës së Kosovës".

Këto kontribute mbanin në këmbë rrogat e mësuesve, klinikat dhe administratën. Qeveria-në-mërgim drejtohej nga Bujar Bukoshi, kryeministër nga viti 1991, që vepronte nga Gjermania dhe administronte fondet e mbledhura jashtë. Kështu, paradoksalisht, shteti i hijes së Kosovës u financua jo nga toka e vet, por nga djersa e mërgimtarit — një rikujtim se diaspora nuk ishte kurrë periferi e kombit, por arkë e tij.

Lavdia dhe kufiri i një modeli

Sistemi paralel ishte triumf moral dhe organizativ: provoi se shqiptarët mund të vetëqeverisnin me disiplinë e qytetari, pa armë e pa dhunë. Por kishte edhe kufirin e vet, që Konica nuk do ta fshihte: ai mbante popullin gjallë, jo të lirë. Bota e admironte qetësinë, por nuk e shpërblente atë me njohje. Kur Dejtoni i vitit 1995 e la Kosovën jashtë tryezës, shumëkush filloi të dyshonte se durimi vetëm sa po e zgjaste robërinë. Pikërisht aty, në çarjen mes paqes pa rezultat, do të lindte faza tjetër, e dhunshme, e historisë kosovare.

Megjithatë, shteti në hije i viteve '90 mbetet një nga arritjet më të mëdha civile të kombit shqiptar — dëshmi se një popull i privuar nga gjithçka mund të ruajë gjuhën, dijen dhe dinjitetin me mjetet e veta. Ai nuk i dha Kosovës pavarësinë, por i ruajti shpirtin gjallë deri në çastin kur pavarësia u bë e mundur.

Burimet:

• Noel Malcolm, Kosovo: A Short History (sintezë historike mbi institucionet paralele dhe Republikën e Kosovës).
• Wikipedia, "Republic of Kosova" dhe "1991 Kosovan independence referendum" — kronologjia e shpalljes, referendumit dhe zgjedhjeve të 1992.
• Prishtina Insight, "Lessons in Resistance: Kosovo's parallel education system in the 1990s".
• Wikipedia, "Bujar Bukoshi" — qeveria-në-mërgim dhe Fondi i Republikës së Kosovës.
• Këshilli i Evropës, "The Crisis in Kosovo" — struktura e qeverisë në hije dhe taksa 3%.

— Redaksia ZHURMA