Visarion Xhuvani: kryepiskopi që i dha shqipes altarin

Ka kombe që e fituan pavarësinë politike para asaj shpirtërore, dhe Shqipëria qe një prej tyre. Kur flamuri u ngrit në Vlorë më 1912, besimtarët ortodoksë të vendit ende i faleshin një kishe që lutej greqisht dhe udhëhiqej nga Fanari i Stambollit. Visarion Xhuvani (1890–1965) qe njeriu i kishës që e ktheu këtë varësi në vetëvendosje: kryepiskopi i parë shqiptar i Kishës Ortodokse Autoqefale të Shqipërisë, prifti që kërkoi që shqiptari të lutej në gjuhën e vet dhe që e pagoi këtë kërkesë me njëzet vjet burg. Historia e tij është historia e një kombi që kërkoi të zotëronte edhe altarin, jo vetëm shtetin — dhe e mohimit të gjatë që i erdhi nga jashtë.

Pse ka rëndësi

• Visarion Xhuvani (1890–1965) lindi në Elbasan, ndoqi formimin teologjik në Shkollën «Rizarion» të Athinës dhe u shugurua prift më 1919.
• Në Kongresin e Beratit, 10–12 shtator 1922, ku u shpall autoqefalia e Kishës Ortodokse Shqiptare nga Patriarkana e Stambollit, ai mori pjesë si përfaqësues i Durrësit.
• U bë kryepiskopi i parë shqiptar i kishës autoqefale — dhe e pagoi këtë me njëzet vjet burg.

Nga Elbasani te Athina

Xhuvani lindi më 14 dhjetor 1890 në Elbasan, në një familje ortodokse të qytetit. Shkollën fillore e mori aty, ndërsa formimin teologjik e ndoqi në Shkollën Teologjike "Rizarion" të Athinës — institucioni ku shkolloheshin brezat e klerit ortodoks të Ballkanit. U shugurua prift më 1919 dhe shërbeu për një kohë pranë komuniteteve ortodokse jashtë atdheut, mes tyre në Sofje. Ky formim i dyfishtë — shkollimi grek dhe ndërgjegjja kombëtare shqiptare — do të përcaktonte gjithë jetën e tij: një njeri i rritur brenda tradites që do të mohonte pikërisht pretendimin e asaj tradite për të folur në emër të shqiptarëve.

Përfshirja e tij në jetën publike nisi herët. Në Kongresin e Lushnjës të vitit 1920 — kuvendi që rithemeloi shtetin shqiptar pas rrezikut të copëtimit — Xhuvani mori pjesë si përfaqësues i prefekturës së Elbasanit. Ndërgjegjja se kisha ishte një hallkë e panjohur e ndërtimit të kombit e shoqëroi që në këtë çast: një komb që sapo kishte shpëtuar shtetin duhej të fitonte edhe zërin e vet shpirtëror.

Kongresi i Beratit, 1922: autoqefalia si vetëvendosje

Çasti themelues erdhi më 10–12 shtator 1922, kur në Berat u mblodh kongresi kishtar që shpalli autoqefalinë — pavarësinë — e Kishës Ortodokse Shqiptare nga Patriarkana Ekumenike e Stambollit. Xhuvani mori pjesë si përfaqësues i Durrësit. Vendimi ishte i njëjti akt vetëvendosjeje që shqiptarët e kishin bërë tashmë politikisht: administrimi kishtar do të kalonte te kleri vendës dhe liturgjia do të mund të mbahej në gjuhën shqipe, jo vetëm në greqisht. Qeveria shqiptare i njohu vendimet dhe e kishte nxitur vetë mbledhjen — kishë dhe shtet ecnin drejt të njëjtit synim.

Kjo nuk ishte një grindje liturgjike, por një çështje identiteti. Për një komb që shekuj me radhë ishte ndarë nga feja — myslimanë, katolikë, ortodoksë — ideja se ortodoksi mund të lutej shqip pa qenë "grek" ishte pjesë e po asaj pune që Rilindja e kishte nisur me abetaren dhe alfabetin: kthimi i shqipes në gjuhë të plotë, të denjë edhe për altarin. Autoqefalia e vitit 1922 e vendosi kishën ortodokse brenda kombit, jo mbi kufi.

Kryepiskopi: shqipja në altar dhe heshtja e Fanarit

Shugurimi i Xhuvanit peshkop ndodhi më 3 maj 1925 — por jo në duart e Patriarkanës greke, që refuzoi t'i shugurojë peshkopë shqiptarë të një kishe që s'e njihte. Sipas historisë së Kishës Ortodokse Autoqefale të Shqipërisë, shugurimi u krye në Kotorr, nga një peshkop serb dhe një kryepeshkop rus i mërguar — një zgjidhje e detyruar nga mohimi i Stambollit, jo një zgjedhje doktrinare. Më 20 shkurt 1929 u zgjodh kryepiskop, dhe autoriteti i tij u konfirmua në kongresin panortodoks të Korçës më 19 qershor 1929, ku u shpall "kryepeshkop" i mbarë Shqipërisë.

Si kryepiskop, Xhuvani mbrojti me këmbëngulje shqipen si gjuhë të kishës dhe iu kundërvu kërkesave për ruajtjen e greqishtes që vinin nga misionarët e Patriarkanës. Përgjigja e Stambollit qe e ashpër: Fanari nuk e njohu Sinodin e vitit 1929 dhe shpalli të shkishëruar klerin që kishte marrë pjesë. Ky mohim — kisha-mëmë që refuzon të njohë kishën-bijë — është e njëjta linjë që përshkon gjithë historinë shqiptare të kësaj periudhe: e drejta për të ekzistuar si komb u fitua brenda vendit shumë përpara se të pranohej nga jashtë.

Zogu, njohja e 1937-ës dhe rrëzimi

Në çështjet kishtare Xhuvani u mbështet nga Ahmet Zogu, që e shihte kishën kombëtare si shtyllë të shtetit të ri. Por njohja përfundimtare nga Patriarkana pati një çmim. Pas bisedimesh të gjata, në vitin 1937 Stambolli lëshoi tomosin e njohjes së autoqefalisë — me kushtin që rangu i Xhuvanit të ulej dhe drejtimi t'i kalonte një sinodi të pranueshëm për Fanarin. Kështu, më 26 maj 1937, mandati i tij si kryepiskop mori fund. Njohja që kombi e priste prej pesëmbëdhjetë vjetësh erdhi bashkë me heqjen e njeriut që kishte luftuar më shumë për të — një kthesë e hidhur, por edhe dëshmi se autoqefalia tashmë ishte fakt që as Stambolli s'mund ta zhbënte.

Xhuvani nuk u tërhoq nga jeta kishtare. Gjatë viteve 1942–1945 shërbeu si peshkop i Beratit, Vlorës, Kaninës e Myzeqesë, duke mbajtur gjallë praninë e klerit shqiptar në një kohë lufte e pushtimi.

Burreli: kur emri deshi të fshihej

Regjimi komunist që doli fitimtar nga lufta nuk e duroi as autoritetin kishtar as figurat kombëtare të pavarura prej tij. Xhuvani u arrestua më 1947 dhe u dënua më 22 dhjetor me njëzet vjet burg. Pjesën më të madhe të dënimit e kaloi në burgun e Burrelit — të njëjtin vend ku shteti përpiqej t'i fshinte emrat nga toka — ku ndau qelinë me figura të tjera të mohuara të kulturës e klerit shqiptar. U lirua më 27 nëntor 1962, i sëmurë e i thyer, dhe vdiq më 15 dhjetor 1965, në ditën pas 75-vjetorit të lindjes.

Vepra e tij mbeti: përkthimi i teksteve liturgjike, mes tyre Mesharit, dhe "Jeta e Shën Jon Vladimirit" — përpjekja për t'i dhënë ortodoksisë shqiptare një trup tekstesh në gjuhën e vet. Kisha që ai ndihmoi të lindte i mbijetoi si diktaturës që e burgosi, ashtu edhe mohimit që i erdhi nga jashtë.

Trashëgimia

Visarion Xhuvani i takon një brezi që e kuptoi kombin si diçka që duhej ndërtuar në çdo fushë njëherësh — shtet, shkollë, alfabet, kishë. Ai nuk qe teolog i heshtur në qeli, por një njeri kishe që e vendosi ortodoksinë shqiptare në rrjetin e gjerë të Rilindjes: gjuha si e drejtë, besa ndaj kombit si detyrë, dhe dinjiteti i një populli që kërkoi të lutej në gjuhën me të cilën jetonte. Se njohja zyrtare i erdhi vonë e me çmim, se regjimi e futi në burg, nuk e zvogëlon aktin: kur ai u ngjit në altar duke folur shqip, një pjesë e kombit fitoi një zë që s'e kishte pasur më parë.