Serbia mbylli «Rilindjen» më 1990; redaksia botoi tetë vjet nën emrin «Bujku»

Më 12 shkurt 1945, në Prizren, doli një gazetë katërfaqëshe e quajtur Rilindja — e para në gjuhën shqipe në Jugosllavi. Dyzet e pesë vjet e gjashtë muaj më vonë, më 8 gusht 1990, autoritetet serbe mbyllën atë që ndërkohë ishte bërë ndërmarrja më e madhe gazetare-botuese e shqipes jashtë Shqipërisë, dhe pushuan nga puna të gjithë punonjësit e saj. Mes këtyre dy datave qëndron pjesa dërrmuese e çdo gjëje që u shtyp shqip në Kosovë: abetaret, revistat letrare, romanet e para, fjalorët, gazeta e mëngjesit.

Pse ka rëndësi

• Rilindja nuk ishte vetëm gazetë. Nga viti 1956 mbante edhe shtëpinë botuese që nxori abetaret e para të pasluftës dhe, më 1953, veprën e parë origjinale për të rritur të botuar në Kosovë — Nji fyell ndër male të Martin Camajt.
• Mbyllja e 8 gushtit 1990 nuk ishte masë redaksionale. Helsinki Watch e regjistroi si pjesë të një vale: më 5 korrik 1990 policia serbe kishte pushtuar dhe mbyllur Radiotelevizionin e Prishtinës, ku rreth 1.300 veta humbën punën.
• Redaksia nuk u shpërnda. Nga viti 1991 deri më 1998 ajo botoi brenda Kosovës nën emrin e një gazete bujqësore, Bujku, ndërsa emri Rilindja dilte në Shqipëri dhe në Zvicër.

Katër faqe në Prizren, njëzet në Prishtinë

Numri i parë u shtyp në shtypshkronjën shtetërore të Prizrenit. Aty dolën numrat 1 deri 60; nga numri 61 gazeta filloi të faqosej dhe të shtypej në Prishtinë. Deri më 27 qershor 1948 ishte javore me katër faqe. Pastaj doli dy herë në javë — të dielave dhe të enjteve. Nga nëntori 1958 u bë e përditshme, me përjashtim të së premtes; nga viti 1964 dilte çdo ditë me njëzet faqe, dhe 24 deri 32 faqe fundjavave e festave.

Tirazhi maksimal i regjistruar arrin deri në 234.000 kopje, në numrat e festave të Vitit të Ri. Për një popullsi rreth një milion e gjysmë banorësh, kjo shifër thotë diçka që statistikat e shkollimit e thonë më ngadalë: lexuesi shqiptar i Kosovës ishte krijuar, dhe ishte krijuar shpejt.

Shtëpia që botoi abetaren dhe Camajn

Krahas gazetës, në Prishtinë punonte një shtëpi botuese që në fillim mbante emrin e komunistit jugosllav Miladin Popoviq. Më 1956 ajo mori emrin Rilindja — një zhvendosje emri që nuk ishte administrative: nga një funksionar i partisë te vetë emri i Rilindjes Kombëtare.

Prodhimi i saj i hershëm ishte para së gjithash alfabetizues. Këndimi im i parë doli më 1945, Abetarja për të rritun më 1946, Abetarja për klasën e parë të shkollës fillore më 1947 — libra që u mësonin shkrim njerëzve të cilëve shteti i mëparshëm ua kishte ndaluar shkollën në gjuhën e tyre. Vepra e parë origjinale letrare për të rritur erdhi më 1953: Nji fyell ndër male, përmbledhja e parë poetike e Martin Camajt, i cili më vonë do të bëhej zëri kryesor i gegnishtes letrare në mërgim. Dyzet vjet më pas, më 1990 — vitin e mbylljes — shtëpia nxori edhe një ribotim të Çetës së profetëve të Pjetër Bogdanit, nën kujdesin e Fahredin Gungës.

Nën të njëjtën çati dilnin revistat që mbanin jetën intelektuale të Kosovës: Jeta e Re, Përparimi, Fjala, Pionieri, Shkëndija, Kosovarja, Thumbi. Emrat që botuan aty veprat e tyre të hershme janë emrat e vetë kanonit: Esad Mekuli, Anton Pashku, Ramiz Kelmendi, Teki Dervishi, Fahredin Gunga. Kur në 1968-n studentët kërkuan universitet në gjuhën shqipe, tekstet me të cilat ai universitet do të mësonte dilnin nga kjo shtypshkronjë; kur Instituti Albanologjik botonte kërkimin e vet, e botonte këtu.

Pallati i Shtypit

Më 1971 ndërmarrja u strehua në një pallat brutalist në qendër të Prishtinës — një nga ndërtesat më të larta të qytetit në atë kohë. Nën një çati rrinin redaksia, shtëpia botuese dhe shtypshkronja. Gjatë viteve '80 ajo shtypshkronjë numërohej ndër më të mëdhatë e Ballkanit dhe të Evropës Juglindore.

Është një detaj që ndihmon të kuptohet çfarë humbi më 1990. Nuk u ndalua një titull. U mor një infrastrukturë: makinat, letra, arkivi, radha e shpërndarjes, dhe rreth tyre disa qindra njerëz që dinin ta bënin punën.

Mbyllja: 8 gusht 1990

Helsinki Watch, që e dokumentoi ngjarjen atëherë, e shkruan pa zbukurim: më 8 gusht 1990 Rilindja, e vetmja e përditshme në gjuhën shqipe në Kosovë, u mbyll nga autoritetet serbe dhe punëtorët e saj u pushuan nga puna. Përpjekjet për ta ringjallur dështuan. Autoritetet deklaruan se gazeta mbetej pronë e tyre dhe se mund të rifillonte vetëm nëse drejtuesit e saj nënshkruanin një deklaratë besnikërie ndaj sundimit serb.

Ai kusht e emërton qëllimin më saktë se çdo koment. Nuk kërkohej korrigjim gazetaresk; kërkohej nënshtrim, dhe gazeta ishte pengu.

Mbyllja nuk rrinte vetëm. Më 5 korrik 1990 Kuvendi i Serbisë kishte shpërndarë Kuvendin e Kosovës, dhe po atë ditë njësi të policisë serbe pushtuan e mbyllën Radiotelevizionin e Prishtinës — rreth 1.300 veta, kryesisht shqiptarë, mbetën pa punë. Në gusht 1990 parlamenti serb miratoi një kurrikulë të njësuar shkollore që hiqte mësimin e gjuhës, gjeografisë, artit dhe muzikës shqiptare. Në shtator 1990 kushtetuta e re serbe i hoqi krahinës autonominë. Gazeta, radioja, televizioni, shkolla dhe kuvendi ranë brenda tetëdhjetë ditësh.

Burimet nuk pajtohen për datën e saktë të ndalimit të botimit: dokumentimi i Helsinki Watch-it dhe shënimet për Pallatin e Shtypit japin 8 gushtin 1990 si ditën e mbylljes dhe të shkarkimeve, ndërsa disa përmbledhje kronologjike japin 5 shtatorin 1990 si datën e ndalimit formal. Të dyja bien brenda së njëjtës vale, dhe e para është dëshmia bashkëkohore.

Tetë vjet nën emrin «Bujku»

Redaksia nuk u shpërbë. Nga viti 1991 ajo vazhdoi të botonte brenda Kosovës nën emrin Bujku — emri i një gazete bujqësore, i vetmi emër shqip që mbeti i lejuar — ndërsa emri Rilindja dilte jashtë, në Shqipëri dhe në Zvicër, për diasporën dhe për arkivin. Kjo zgjidhje mbajti tetë vjet, deri më 1998.

Ia vlen të thuhet qartë se çfarë ishte kjo: jo trill, por vazhdimësi. Institucioni u ndalua, njerëzit që e mbanin nuk u ndalën, dhe një popull që e kishte mësuar shkrimin nga ajo shtëpi vazhdoi ta lexojë atë nën një emër fshatarak. E njëjta gjë ndodhi njëkohësisht me shkollat, me spitalet, me universitetin — sistemi paralel i viteve '90 nuk lindi si program politik, por si refleks i institucioneve që refuzuan të vdesin.

Arkivi i gjallë

Me hyrjen e forcave të NATO-s, më 12 qershor 1999, Rilindja u rikthye në qarkullim me faqe të zgjeruara dhe disa prej tyre me ngjyra. Kthimi nuk qe i qëndrueshëm. Më 2002 lokalet u bllokuan nga administrata e UNMIK-ut dhe ndërmarrja u fut në listën e privatizimit; makineritë dhe materialet e shtypit u shitën e u hoqën, mes një kundërshtimi të fortë nga institucionet dhe grupet kulturore. Gazeta pushoi së botuari nga viti 2009.

Pallati qëndron. Sot brenda tij janë katër ministri, dy televizione, një palestër dhe një klub nate. Nga e gjithë ndërmarrja, gjëja që mbijetoi më plotësisht është pikërisht ajo për të cilën ekzistonte: teksti. Koleksioni i gazetës nga 1945 deri më 1999 është digjitalizuar dhe qëndron i hapur në një arkiv publik në internet — dyzet e katër vjet numra, të lexueshëm faqe për faqe.

Është përfundimi i duhur për një shtëpi që u mbyll dy herë, një herë me ligj dhe një herë me ankand. Makinat u shitën; fjala jo.

Burimet

• Helsinki Watch (Human Rights Watch), Yugoslavia: Human Rights Abuses in Kosovo 1990–1992, 1992 — mbyllja e 8 gushtit 1990, shkarkimet, kushti i deklaratës së besnikërisë, mbyllja e RTP-së.
• Arkivi digjital i gazetës «Rilindja» (1945–1999) — historiku i ndërmarrjes dhe koleksioni i numrave.
• Manifesta 14 Prishtina, «Introducing: Rilindja» — Pallati i Shtypit, revistat e strehuara, shtypshkronja, fati i ndërtesës.
• Kryqëzuar me zërat enciklopedikë «Rilindja (newspaper)» dhe «Newspapers in Kosovo» për kronologjinë e botimit, tirazhin dhe periudhën e Bujkut.