Mandrica: fshati shqiptar i Bullgarisë që e mbajti gjuhën 390 vjet vetëm me gojë

Mandrica — Мандрица në bullgarisht — është një fshat në komunën e Ivajlovgradit, në juglindje të Bullgarisë, i shtrirë mbi bregun e djathtë të Bjala Rekës, në rrëzë të Rodopeve, rreth njëzet kilometra nga kufiri me Greqinë. Është i vetmi fshat shqiptar i Bullgarisë. E themeluan më 1636 barinj e prodhues bulmeti ortodoksë të ardhur nga trojet shqiptare, dhe pasardhësit e tyre e mbajtën shqipen gjallë atje pa shkollë, pa alfabet e pa shtet pas vetes — vetëm nga goja në gojë, brez pas brezi, për tridhjetë e nëntë dekada. Nën lentën tonë, Mandrica është nyja më lindore e mbijetuar e rrjetit shqipfolës: motra e panjohur e arvanitëve të Greqisë dhe e arbëreshëve të Italisë — e njëjta gjuhë, i njëjti kod, drejtim tjetër i shpërnguljes. Sot në regjistrat e fshatit numërohen tridhjetë e katër banorë.

Pse ka rëndësi

• Mandrica është i vetmi fshat shqiptar në Bullgari: u themelua më 1636 nga barinj e prodhues bulmeti ortodoksë shqiptarë dhe e ruajti të folmen e vet toske deri sot.
• Shqipja atje u trashëgua vetëm me gojë — pa shkollë shqipe, pa shkrim e pa institucion mbrapa — çka e bën një nga dëshmitë më të pastra se sa larg dhe sa gjatë e mban veten gjuha e një bashkësie të vogël.
• Fshati u zbraz nga ekonomia, jo nga ndalimi: nga 250 shtëpi me 1.080 banorë të regjistruar më 1873, regjistrimi i vitit 2011 numëroi 52 banorë dhe ai i 2021-shit vetëm 34.

Tre vëllezër, një ushtri dhe një mandër

Rrëfimi i themelimit është i njëtrajtshëm në burimet vendore dhe në ato bullgare: më 1636, tre vëllezër të krishterë ortodoksë nga Vithkuqi — fshat në juglindje të Shqipërisë së sotme, në orbitën tregtare të Voskopojës — u vendosën në këtë luginë të Rodopeve. Ishin barinj dhe prodhues bulmeti, dhe merrnin përsipër të furnizonin me mish e qumësht kolonat osmane që lëviznin drejt Edrenesë. Beu vendas, i kënaqur nga puna e tyre, i përjashtoi nga taksat — një privilegj që në perandorinë osmane të shekullit XVII shpjegon më shumë se çdo gjë tjetër pse një ngulim i vogël i huaj mbijetoi dhe u shumëfishua.

Emri e ruan zanatin: rrjedh nga mandra, vathë a baxho, fjalë e përbashkët ballkanike; bullgarishtja e ktheu në zvogëlim, Mandrica, "baxhoja e vogël". Emri i shqiptarëve për fshatin, Mandricë, është po ai. Kjo nuk është një hollësi etimologjike: fshati e mban në emër profesionin që e solli aty, ashtu si Kolonja e mban kurbetin dhe si dhjetëra vendbanime shqiptare e mbajnë barinjtë që i themeluan.

Ngulimi i parë nuk mbeti i vetëm. Në shekullin XVIII erdhi një valë e dytë nga treva e Korçës, dhe në shekullin XIX një e tretë nga Suli i Epirit — pra nga e njëjta hapësirë shqipfolëse ortodokse që ushqeu edhe Çamërinë dhe komunitetet suliote. Mandrica, me fjalë të tjera, nuk qe një aksident i vetëm i vitit 1636, por një pikë grumbullimi ku rrjedha shqiptare drejt lindjes u ndal dhe zuri rrënjë.

Mëndafshi: si u pasurua një fshat i vogël

Ajo që e bëri Mandricën të pasur nuk qe blegtoria me të cilën nisi, por mëndafshi. Rritja e krimbit të mëndafshit, bashkë me duhanin, zanatet dhe tregtinë, e ktheu fshatin gjatë shekullit XIX në një qendër të vogël por të begatë. Regjistrimet osmane të vitit 1873 numërojnë 250 shtëpi me 1.080 banorë; më 1906, para se emigrimi ta gërryente, aty jetonin rreth 480 familje. Kujtesa vendore ruan një kulm më të lartë në fillim të shekullit XX — afër 3.500 vetë, me dy shkolla, punishte, mullinj e farkëtarë — shifër që rrjedh nga tregimet e banorëve dhe jo nga regjistrat, dhe që këtu jepet si e tillë.

Pasuria u shkrua në arkitekturë, dhe aty qëndron ende. Shtëpitë e mëdha prej qerpiçi janë ndërtuar me tri nivele sipas një logjike të prerë prodhimi: kati përdhes për bagëtinë, kati i mesëm për krimbat e mëndafshit, kati i sipërm për njerëzit. Shtëpia e doktor Atanas Pejkidisit, e ndërtuar me tulla, ruan katin e sipërm të gjerë të projektuar posaçërisht për rritjen e krimbave. Kush ecën sot nëpër rrugicat me kalldrëm sheh një fshat prej tridhjetë e ca banorësh me shtëpi të bëra për një mijë — kjo mospërputhje është vetë historia e vendit, e lexueshme pa asnjë libër.

Dy kishat

Mandrica ka dy kisha, të dyja ende në këmbë dhe në përdorim. Kisha e Shën së Dielës (Sveta Nedelja), me një nef të vetëm, u ngrit më 1708 pranë varrezave — shtatëdhjetë e dy vjet pas themelimit të fshatit, dëshmi se bashkësia ishte konsoliduar shpejt. Kisha e fshatit, ajo e Shën Dhimitrit (Sveti Dimitar), u ndërtua më 1835 me tri nefe dhe mbetet ndërtesa më e madhe e vendit, sot pjesërisht e dëmtuar. Ortodoksia ishte kushti i mbijetesës së këtij komuniteti: e lidhi me botën osmane e ballkanike përreth pa e detyruar të shkrihej në të, ashtu siç ndodhi me shqiptarët ortodoksë të Voskopojës dhe të Arvanitisë.

Një gjuhë pa shkollë

E folmja e Mandricës është toskërishte — degë jugore e shqipes, e ndarë herët nga trungu dhe për këtë arsye arkaike në disa tipare, ashtu si arvanitishtja dhe arbërishtja. Krahasimet e botuara të numërorëve dhe të fjalësit bazë e vendosin pa mëdyshje brenda shqipes: nuk është gjuhë më vete, por një e folme e shqipes e ngrirë në kohë nga distanca.

Vlera e saj për ne qëndron te kushtet në të cilat mbijetoi. Shqiptarët e Mandricës nuk patën kurrë shkollë shqipe, as alfabet, as gazetë, as shtet a kishë që ta mbante gjuhën e tyre në liturgji. Ata e trashëguan atë ekskluzivisht me anë të traditës gojore — në shtëpi, në punë, në këngë — dhe e vazhdojnë ende krahas bullgarishtes, duke ia dorëzuar një brezi tjetër. Ky është dallimi thelbësor me arvanitishten: atje shqipja u tërhoq sepse një shtet-komb e trajtoi si njollë për t'u fshirë; këtu ajo u tkurr sepse fshati u zbraz. Bullgaria nuk e ndaloi Mandricën. Ekonomia e mori atë që politika nuk ia mori.

Tridhjetë e katër

Shifrat e regjistrimeve e tregojnë rënien pa nevojë për koment: 75 banorë në dhjetor 2006, 52 në regjistrimin e vitit 2011, 34 në atë të vitit 2021. Është një rrugë e njohur në gjithë Ballkanin rural, por këtu çdo largim heq edhe një folës.

Kundër kësaj rrjedhe punon prej rreth një dekade Shoqata për Ringjalljen e Mandricës, e cila mban faqen mandritsa.com, boton libra për fshatin, organizon takimin vjetor të bashkëfshatarëve të shpërndarë dhe nxit turizmin kulturor; punëtoritë e ndërtimit tradicional me qerpiç — mes tyre një kurs mjeshtërie në qershor për teknikat e baltës — synojnë të mbajnë në këmbë vetë lëndën e fshatit. Në raportimet e fundit nga Mandrica dëgjohen zërat e banorëve që e mbajnë ende gjuhën: Katerina Ilieva; Kostadin Bejçev; dhe Sulltana Aleksandrova, 95 vjeç, e mbetura e fundit e grupit të grave këngëtare të fshatit. Kur ansambli i një fshati zbret te një zë i vetëm, ajo që rrezikohet nuk është folklori, por regjistri ku gjuha jetonte më gjatë.

Pse e vëmë në muze

Mandrica plotëson një hartë. Shqipja doli nga trojet e veta në tri drejtime dhe mbijetoi në të tria: në perëndim te arbëreshët e Italisë, në jug te arvanitët e Greqisë, dhe në lindje — më pak e njohur, më e vogël, por jo më pak e vërtetë — te ky fshat i Rodopeve. Shtojmë këtu edhe degën më të re, atë përtej Atlantikut, te Shqipëria e Vogël në Bronx. Katër drejtime, një gjuhë.

Rëndësia e Mandricës nuk matet me numrin e banorëve. Ajo qëndron te prova që jep: se një bashkësi prej disa qindra vetësh, pa asnjë prej mjeteve me të cilat zakonisht mbrohet një gjuhë — pa shkollë, pa shkrim, pa institucion, pa kufi mbrojtës — e mbajti të vetën për afër katër shekuj, thjesht sepse vendosi ta flasë. Kjo është kodi lidhës në formën e vet më të zhveshur. Fshati mund të mbyllet; dëshmia jo.