Shqipja standarde: gjashtëdhjetë vjet pas Kongresit, ndarja që vazhdon

Në vitin 1972, Kongresi i Drejtshkrimit të Tiranës vendosi që shqipja standarde do të ndërtohej mbi bazën e toskërishtes letrare. Vendimi — i marrë në pikun e regjimit komunist, kur pjesa më e madhe e atyre që e folnin gegërishten nuk mund të ishin të pranishëm — u pranua me entuziazëm nga elita intelektuale e kohës. Një shqipe për të gjithë, u tha.

Pse ka rëndësi

• Kongresi i Drejtshkrimit i Tiranës, më 1972, e ndërtoi shqipen standarde mbi bazën e toskërishtes letrare — në një kohë kur pjesa më e madhe e atyre që flisnin gegërisht nuk mund të ishin të pranishëm.
• Sot standardi mbetet performancë e hollë: shkruhet në tezat e universitetit dhe imitohet në lajme, ndërsa familja, oda dhe tregu flasin gegërisht në Prishtinë, Shkodër, Krujë e Gjilan.
• Teza e shkrimit nuk është rikthim prapa te drejtshkrimi, por pranimi se shqipja nuk është një, por tre — dhe se kjo është pasuri, jo tragjedi.

Pesëdhjetë e katër vjet më vonë, mund të pyesim: për kë?

Në Prishtinë, standardi sot është një performancë e hollë. Studentët e shkruajnë në tezat e universitetit, gazetarët e imitojnë në zhurnalin e mbrëmjes — por familja, oda, tregu, mentaliteti i përditshëm, ata flasin gegërishten, me të gjitha nuancat e Llapit, Drenicës, Rrafshit. Po njëjtë ndodh në Shkodër, në Krujë, në Gjilan.

Një standard i panegociueshëm?

Çështja nuk është një debat dialektor i vjetër. Çështja është: a mund të mbijetojë një standard gjuhësor që nuk i përgjigjet realitetit social të folësve të tij? Kongresi i 72-shit kishte një dobësi strukturore — nuk ishte një kompromis, ishte një imponim.

Kosova sot po eksperimenton me një standardishte të vetën, në mënyrë të papranuar. Shkrimtarët si Ag Apolloni e Halil Matoshi përdorin gegërishten pa kërkuar leje. Dhe pjesa më e madhe e lexuesve e pranojnë si normalitet, jo si rebelim.

Gjuha nuk është një sistem ligjor; është një marrëveshje e përditshme. Kur marrëveshja shkelet nga shumë folës në të njëjtën kohë, nuk janë folësit që gabohen.

Çfarë na mbetet? Jo të kthehemi prapa — askush nuk po propozon të rishkruajmë drejtshkrimin — por të pranojmë se shqipja nuk është një, por tre. Dhe kjo nuk është tragjedi; është pasuri.

Problemi është të pranojmë që standardi i sotëm është po aq politik sa çdo dokument tjetër i viteve 70-të. Dhe politikat e vjetra, shpesh, duan rishikim.

Lexo edhe: Gjuha shqipe: institucioni i vetëm që kombi kishte pa shtet — eksponati i plotë.

Burimet

• Wikipedia shqip — «Kongresi i Drejtshkrimit të Gjuhës Shqipe» (Tiranë, 20–25 nëntor 1972; 87 delegatë nga Shqipëria, Kosova, Maqedonia, Mali i Zi dhe Italia)
• Agim Morina — «Histori e shkurtë e standardizimit të shqipes», Plisi.org
• Wikipedia — «Albanian Orthography Congress»

— Redaksia ZHURMA