Besa

Në një botë ku shqiptarët për shekuj jetuan pa shtet të vetin — të ndarë mes perandorish, malësi e pashallëqe — diçka duhej të zinte vendin e ligjit të shkruar, të gjykatës dhe të kontratës. Ai institucion nuk qe as ushtri, as administratë: qe një fjalë. Besa — fjala e dhënë, e mbajtur si e shenjtë dhe e padhunueshme — qe infrastruktura morale mbi të cilën një popull i shpërndarë mundi të bënte marrëveshje, të lidhte aleanca dhe t'i besonte të nesërmes.

Në kulturën shqiptare besa shihet si diçka e shenjtë, përdhosja e së cilës do të qe e pamendueshme. Sipas studiuesve, besa — bashkë me nderin dhe burrninë — përbën një nga themelet e së drejtës zakonore. Ajo nuk qe thjesht premtim personal: qe mekanizmi që i lejoi krahina të tëra të vetëqeverisen, të pajtoheshin dhe të mbroheshin, në mungesë të çdo pushteti qendror që t'ua garantonte këto gjëra.

Fjala dhe origjina e saj

Fjala besë është një trashëgim i lashtë indoevropian dhe ka ngjashmëri me latinishten fides — që në lashtësi kishte kuptim etik e juridik («besnikëri», «fjalë e dhënë») përpara se krishterimi t'i jepte ngjyrimin fetar të «besimit». I njëjti rrënjë ka dhënë në shqip edhe feja. Kaq e fortë qe kjo fjalë, sa u huazua nga gjuha shqipe në greqisht si μπέσα (bésa), me po atë kuptim: fjalë nderi. Prej besës vjen edhe mbiemri besnik — «i besueshëm», «i përkushtuar» — dhe emrat e përveçëm Besnik e Besa, ende sot ndër më të përhapurit mes shqiptarëve.

Ligji i një populli pa shtet

Besa qe guri i themelit të Kanunit, kodit zakonor që drejtoi jetën e malësive shqiptare. Në shoqërinë fisnore të malësorëve, ajo qe një institucion i mirëfilltë: fiset betoheshin bashkë — jepnin besën — për të luftuar kundër qeverisë ose për të ruajtur autonominë e tyre. Besa rregullonte marrëdhëniet brenda fisit dhe midis fiseve; ajo lidhte grupe të ndryshme në një trup të vetëm në kohë kryengritjesh, dhe dobësohej sapo shuhej vullneti për ta zbatuar. Vetë qeveria osmane e njihte këtë forcë: në raportet e saj për trazirat, «besa» përmendej si çelës i bashkimit shqiptar, dhe shpesh Stambolli u përpoq ta shfrytëzonte për të bashkëpunuar me fiset apo për të vulosur marrëveshje.

Përtej politikës së ditës, besa mbarte edhe një dimension më të thellë — atë të amanetit, porosisë së të parëve. Këtu besnikëria kërkohej jo ndaj një njeriu, por ndaj një çështjeje që i tejkalon brezat: bashkimi, çlirimi, pavarësia kombëtare. Nuk qe rastësi që dy nga aktet themeltare të historisë shqiptare u vulosën pikërisht me betim: Besëlidhja e Lezhës (1444), ku Skënderbeu bashkoi princat kundër osmanëve, dhe Lidhja e Prizrenit (1878), që lindi nga një besë e përbashkët për mbrojtjen e trojeve.

Dëshmitë e para të shkruara

Gjurma më e hershme e këtij koncepti gjendet, sipas Ardian Klosit e Ardian Vehbiut, te Statutet e Shkodrës, ku shfaqet folja bessare — «të betohesh». Më pas, në meshtarin e përkthyer nga Gjon Buzuku (1555), fjala përdoret në kuptimin e besimit fetar: «O gruo, e madhe äshte besa jote» (lat. O mulier, magna est fides tua). Në fillim të shekullit XIX, Marko Boçari, në fjalorin e tij greqisht-shqip, e përktheu μπέσα me greqishten θρησκεία — «fe», «besim». Kjo lëvizje kuptimore, nga «fjalë nderi» te «besim», tregon sesa qendrore qe besa: ajo qëndronte aty ku te popuj të tjerë qëndronte feja ose ligji.

Besa ndaj të huajit: 1943–1944

Shprehja më rrënjësore e besës nuk qe mbrojtja e vet fisit, por e të huajit të pambrojtur. Gjatë Luftës së Dytë Botërore, ndërsa Evropa dorëzonte hebrenjtë e vet, në Shqipërinë e vogël kërkuan strehë afër 2000 hebrenj. Shumica u pritën mirë nga popullsia vendase — pavarësisht se vendi ishte i pushtuar fillimisht nga Italia fashiste e më pas nga Gjermania naziste. Shqiptarët i fshehën në fshatra malore dhe i shpunë deri në portet e Adriatikut, prej ku ikën drejt Italisë; të tjerë u bashkuan me rezistencën. Në Shqipërinë brenda kufijve të saj u vranë vetëm pesë hebrenj vendas, të një familjeje të vetme. Kjo mbrojtje, e ushtruar në emër të nikoqirllëkut dhe të besës, bëri që dhjetëra familje shqiptare të nderohen më vonë si «të Drejtë mes Kombeve».

Por besa është ideal, jo garanci: aty ku shteti dhe kolaboracionizmi u imponuan, ajo u thye. Për 500 hebrenjtë e Kosovës historia qe krejt tjetër — rreth 40 për qind nuk i mbijetuan luftës. Në 1944, divizioni «Skënderbeu» i Waffen-SS-it arrestoi e dorëzoi te gjermanët 281 hebrenj nga Kosova, të deportuar pastaj drejt Bergen-Belsenit. Të dyja të vërtetat qëndrojnë bashkë: aty ku besa u mbajt, njerëz u shpëtuan; aty ku u tradhtua, njerëz vdiqën. Zhurma nuk e rrëfen njërën pa tjetrën.

Besa e thyer dhe letërsia

Fuqia e besës matet edhe me peshën e thyerjes së saj. Në të drejtën zakonore, vrasja e besës — dhunimi i fjalës së dhënë ose i mikut nën mbrojtje — qe ndër fajet më të rënda, që hapte gjakun. Vetë gjakmarrja, ai institut i errët i Kanunit, njihte një besë të përkohshme: armikut i jepej një afat qetësie, gjatë të cilit hakmarrja pezullohej dhe të dy palët mund të lëviznin pa frikë. Ismail Kadareja, në romanin Prilli i thyer, e ktheu këtë mekanizëm — besën, gjakun dhe afatin që rrjedh — në një nga rrëfimet më të njohura të letërsisë shqipe, duke e bërë besën të kuptueshme për një botë që kurrë s'kishte jetuar nën Kanun.

Sot besa nuk është më ligj. Por si fjalë dhe si masë e njeriut, ajo mbijeton — në gjuhë, në emra, në mënyrën si shqiptarët ende e maten njëri-tjetrin. Ajo mbetet dëshmia se një popull mund të ndërtojë rend jo mbi shtet e dhunë, por mbi peshën e një fjale të dhënë.