Voskopoja: metropoli kulturor dhe tregtar i Ballkanit të shekullit XVIII

Në shekullin XVIII, mbi një rrafshnaltë malore rreth njëzet kilometra në perëndim të Korçës, u ngrit një nga qytetet më të pasura e më të qytetëruara të gjithë Ballkanit osman. Voskopoja — e njohur në dokumentet perëndimore me emrin Moscopolis — ishte njëkohësisht një nyjë tregtare që lidhte brigjet e Adriatikut me panairet e Evropës Qendrore dhe një vatër dijeje me akademi, bibliotekë e shtypshkronjë. Sipas vlerësimeve të historianëve, në kulmin e vet, para vitit 1769, ajo mbante një popullsi që llogaritet nga njëzet mijë deri në disa dhjetëra mijëra banorë — më e madhe se Athina, Sofja apo Beogradi i asaj kohe. Ishte një qytet i përzier, me shumicë vllahe (arumune) dhe me elemente shqiptare e greke; por lavdinë e vet më të qëndrueshme ia dhanë mjeshtrit shqiptarë të furçës, afresket e të cilëve mbijetojnë ende sot mbi muret e kishave.

Metropoli mbi rrafshnaltën

E ngjeshur në një lartësi mbi 1.100 metra, Voskopoja s'kishte as det e as fushë; pasurinë ia dha tregtia me karvane. Prej saj nisnin rrugët që çonin leshin, cohën dhe mallrat e Lindjes drejt Venedikut, Vjenës, Lajpcigut e Budapestit, dhe prej andej ktheheshin ari, ide dhe libra. Emri Voskopoja shfaqet në dokumente osmane që në shekujt XVI–XVII, dhe historiani Pëllumb Xhufi ka argumentuar se, për një vendbanim të izoluar në lartësi malore, prejardhja e emrit lidhet më fort me greqishten polis (qytet) sesa me kuptimin sllav "fushë". Në kulmin e vet, kronikat i njohin qytetit dhjetë deri dymbëdhjetë mijë ndërtesa, njëzet e katër kisha, një spital, një jetimore dhe një bibliotekë — një infrastrukturë urbane e rrallë për kohën në këtë cep të perandorisë.

Akademia e Re dhe shtypshkronja

Mbi këtë bazë tregtare u ngrit dija. Një kolegj grek funksiononte në qytet që rreth vitit 1700; në vitin 1738 e mori drejtimin dijetari Sevastos Leontiadis, i cili e ngriti shkollën në një shkallë më të lartë. Në vitin 1744 institucioni u pagëzua Akademia e Re (greqisht Nea Akadimia, ose Ellinikon Frontistirion), dhe në 1750 u strehua në një godinë të re e madhështore. Shpirti i saj u bë Theodor Kavalioti (1718–1789), i cili nga viti 1750 e drejtoi Akademinë për më shumë se njëzet vjet, duke dhënë gramatikë, poezi, filozofi e teologji dhe duke shkruar vetë manualet e nevojshme.

Bashkë me akademinë punonte shtypshkronja. E themeluar rreth vitit 1720 (sipas disa burimeve 1731) nga murgu Georgios Konstantinidis, ajo ishte shtypshkronja e parë e Ballkanit osman jashtë Konstandinopojës — e dyta në perandori pas asaj të Stambollit. Prej saj dolën rreth njëzet libra, kryesisht letërsi fetare dhe tekste shkollore në greqisht; ndër to, "Hyrje në gramatikë" e Kavaliotit (1760). Arsimi këtu synonte helenizimin e bashkësive jogreqishtfolëse të Ballkanit — e megjithatë, pikërisht nga ky mjedis mbeti një nga dëshmitë më të hershme të shkruara të gjuhës shqipe. Në veprën Protopeiria, botuar në Venedik më 1770, Kavalioti përfshiu një fjalor tregjuhësh me 1.170 fjalë greqisht, arumanisht e shqip — të cilin studiuesi suedez Johann Thunmann e ribotoi më 1774 duke i shtuar edhe përkthimin latinisht. Njëçerek shekulli më vonë, voskopojari Daniel Moscopoliti hartoi një fjalor katërgjuhësh (greqisht, shqip, arumanisht e bullgarisht, 1794). Kështu, pavarësisht qëllimit të tyre asimilues, këto fjalorë ruajtën për gjuhësinë disa nga fjalët e para të shqipes të hedhura ndonjëherë në shtyp.

Kishat me afreske: David Selenica dhe vëllezërit Zografi

Në qoftë se dija e Voskopojës u shpërnda me rrënimin, arti i saj mbeti i ngulitur në mur. Nga njëzet e katër kishat, disa u rezistuan shekujve dhe sot janë Monumente Kulture. Kisha e Shën Kollit, e ngritur më 1721, u zbukurua nga David Selenica — i njohur si Selenicasi, nga Selenica e Kolonjës — me ndihmësit e tij Kostandin e Kristo; afresket e naosit u përfunduan më 1726. Selenica, që punoi edhe në Malin Athos (Lavra e Madhe, 1715) e në Kastoria (1727), renditet bashkë me Onufrin dhe Kostandin Shpatarakun ndër figurat më të mëdha të artit shqiptar pasbizantin dhe njihet si themelues i shkollës piktorike të Korçës.

Një çerek shekulli më vonë, në vitin 1750, kamaren e së njëjtës kishë e pikturuan vëllezërit Zografi — Kostandin e Athanas nga Dardha e Korçës, që vendasit i thërrisnin "Kostë e Thanas Korçari". Aktivë midis viteve 1736 e 1783, ata lanë afreske edhe në kishën e Shën Thanasit dhe në manastirin e Shën Kozmait e Damianit në Vithkuq, ku cikli i tyre i Apokalipsit njihet si më i plotë i asaj periudhe. Ata nënshkruanin greqisht "nga dora e Kostandinit dhe Athanasit nga Korça", dhe Kostandini shpesh firmoste thjesht Konstantinos Arvanitis — Kostandini shqiptar. Selenica, vëllezërit Zografi dhe Çetirët formuan një rrjet mjeshtrash që lidhi Voskopojën me Vithkuqin, Kastorian e Malin Athos: një shkollë e tërë kombëtare, e lindur mbi këtë mal.

Shkatërrimet dhe kujtesa

Lulëzimi nuk zgjati. Në vitin 1769, çeta të parregullta e sulmuan dhe e shkatërruan pjesërisht qytetin, si hakmarrje për pjesëmarrjen e banorëve në përgatitjet e një kryengritjeje të mbështetur nga Rusia (kryengritja e Orllovit, 1770). Rënia kulmoi me shkatërrimin e vitit 1788, kur fushata e Ali Pashë Tepelenës e katandisi metropolin në fshat; valë të tjera dhune ndodhën edhe në vitet pasuese. Tregtia u zhvendos, popullsia u shpërnda: refugjatët e Voskopojës mbollën në trojet habsburgase — në Vjenë, Budapest e më tej — një pjesë të madhe të diasporës arumune, duke e bërë qytetin e humbur atdhe të parë të një bote të tërë të shpërngulur.

Sot Voskopoja është një fshat malor me rreth një mijë banorë. Por drita që ndezi dikur nuk u shua krejt: kishat e mbetura ruhen si monumente — Shën Kolli që nga viti 1948 — dhe afresket e Selenicës e të Zografëve restaurohen dhe studiohen ende. Mbi ato mure, dora e mjeshtrave shqiptarë i mbijetoi rrënimit të qytetit që e ushqeu. Voskopoja mbetet dëshmi se, edhe kur metropolet shuhen, arti dhe fjala e shkruar dinë të kthehen — dhe se kujtesa e një populli nuk digjet bashkë me çatitë.