Ali Asllani: sekretari i qeverisë së parë shqiptare që vdiq pa punë e pa pension

Kur qeveria e parë e shtetit shqiptar u ngrit në Vlorë në dhjetor 1912, dikush duhej të mbante shkresën, vulën dhe rendin e ditës. Ai njeri ishte një nëpunës i ri nga Vajza e Vlorës, i shkolluar në Janinë dhe në Stamboll — Ali Asllani (1884–1966), i cili do të bëhej më vonë një nga zërat lirikë më të njohur të gjuhës shqipe. Jeta e tij mban të dyja anët e shekullit shqiptar: ngritjen e shtetit dhe çmimin që një njeri paguan kur shteti ndërron zotër.

Pse ka rëndësi

• Ali Asllani ishte sekretar i përgjithshëm i Kryesisë së Këshillit të Ministrave në qeverinë e parë shqiptare, atë të Ismail Qemalit, deri më 22 janar 1914 — pra e ka shkruar shtetin shqiptar në letër që në ditët e para.
• Poema «Hanko Halla», botuar më 1942, e bëri një nga lirikët më të lexuar të shqipes; librat e tij të fundit dolën mes viteve 1960 dhe 1966.
• Pas vitit 1944 mbeti pa dekorata, pa shtëpi dhe pa pension; vepra e tij e plotë poetike u botua për herë të parë vetëm më 2011, dyzet e pesë vjet pas vdekjes.

Nga Vajza te Mylqija e Stambollit

Ali Asllani lindi më 28 nëntor 1884 në Vajzë të Vlorës — sot në njësinë e Kotës, bashkia Selenicë. Mësimet e para i mori në Vlorë; më 1898 hyri në gjimnazin «Zosimea» të Janinës, shkolla që në atë brez nxori një pjesë të mirë të elitës administrative dhe letrare shqiptare. Në Stamboll nisi mjekësinë, por e la dhe u diplomua më 1906 në «Mylqije», institutin e lartë osman për shkencat politike e administrative — shkolla e nëpunësit të shtetit.

Karriera e tij nisi brenda administratës osmane: nënprefekt në Delvinë më 1908, pastaj detyra në Fier e në Ballsh. Ky është një detaj që përsëritet te i gjithë ai brez: shqiptarët që do të ndërtonin shtetin e vet e mësuan zanatin e shtetit brenda perandorisë që po shembej.

Sekretari i shtetit që sapo kishte lindur

Pas shpalljes së Pavarësisë më 28 nëntor 1912, Ismail Qemali i besoi detyrën e sekretarit të përgjithshëm të Kryesisë së Këshillit të Ministrave. Në atë post qëndroi deri më 22 janar 1914, ditën kur qeveria e Vlorës mbylli punën. Është një detyrë pa lavdi dhe pa portret: sekretari i përgjithshëm nuk vendos, por çdo vendim kalon nga duart e tij. Shteti shqiptar i vitit 1913 kishte më shumë nevojë për njerëz që dinin të shkruanin një shkresë sesa për orator.

Pas kësaj, Asllani mbeti brenda administratës për një çerek shekulli. Nga 20 dhjetori 1918 deri më 5 nëntor 1920 ishte kryetar i bashkisë së Vlorës — pra në krye të qytetit gjatë muajve që çuan te Lufta e Vlorës. Në vitet '30 u kthye sërish në krye të bashkisë; burimet nuk pajtohen për vitet e sakta (Wikipedia shqip jep 1934–1939, ndërsa bibliografia e Bota Sot jep 1937–1938), prandaj këtu jepen të dyja.

Konsull, i ngarkuar me punë, ministër

Mes dy luftërave Asllani përfaqësoi Shqipërinë jashtë: konsull në Triestë deri në fund të prillit 1925, më pas i ngarkuar me punë dhe sekretar i parë në Sofje, dhe në vitet 1930–1932 ministër i akredituar pranë shtetit grek. Diplomacia shqiptare e asaj kohe ishte e vogël sa një dhomë; pikërisht prandaj një poet mund të ishte njëkohësisht ministri i vendit në Athinë.

«Hanko Halla» dhe lirika e Labërisë

Emrin e madh Asllani e fitoi jo nga postet, por nga vargu. Poema «Hanko Halla», botuar më 1942, e vendosi menjëherë në radhën e parë të lirikës shqipe. Zëri i tij vjen nga e folmja e Labërisë dhe nga kënga popullore — ritëm i shkurtër, humor i thatë, erotikë e mbuluar me ironi — por i punuar me një dorë që e njihte edhe poezinë orientale. Krahas «Hanko Hallës» qarkulluan gjerësisht edhe «Vidi-vidi pëllumbeshë» dhe kënga «Vlora, Vlora», që në Vlorë këndohet ende si e popullit, jo e një autori.

Ky është vendi ku Asllani takohet me bashkëkohësit: me Lasgush Poradecin, që po e modernizonte lirikën shqipe nga bregu tjetër i vendit, dhe me Petro Markon, vlonjatin tjetër që fitorja e vitit 1944 do ta shpërblente me burg.

Broshura e vitit 1935

Më 1935, në shtypshkronjën «Atdheu» të Vlorës, Asllani botoi një broshurë të hollë me titullin «Mbreti ynë»: tetë poezi, rreth 202 vargje, të gjitha në lavdi të Zogut I. Ishte një akt tipik i një nëpunësi të lartë të asaj kohe. Pas 1944 u kthye në dosje.

Studiuesi Muzafer Xhaxhiu ka shkruar se vepra poetike e Asllanit «është gjykuar padrejtësisht» dhe pa objektivitet, sidomos pas vitit 1944 — nën një lexim ideologjik që e matte poetin me broshurën, jo me poezinë. Në botimet e mëvonshme vargjet për mbretin u shkurtuan ose emri i tij u zëvendësua me fjalë asnjanëse si «patriotët». Njësoj domethënëse është se libri i tij i fundit, i vitit 1966, mban titullin «Kur merr zjarr rrufeja» — të njëjtat fjalë që dalin te një prej poezive të broshurës së vitit 1935. Vargu i mbijetoi kontekstit.

Tiranë, 1952–1966

Më 1944 u kthye në vendlindje, në Vajzë, dhe më 1945 ishte ndër themeluesit e Lidhjes së Shkrimtarëve dhe Artistëve të Shqipërisë. Kjo nuk e mbrojti: brenda pak vitesh, kushdo me një njollë në biografi nxirrej jashtë institucionit që kishte ndihmuar ta ngrinte. Deri më 1952 mbahej me të ardhurat e pakta të përkthimeve për Institutin e Shkencave; atë vit edhe kjo iu hoq.

Katërmbëdhjetë vitet e fundit i kaloi në Tiranë pa punë dhe pa pension. Formula e gazetës Dielli është e thatë dhe e saktë: pas çlirimit, xha Aliu nuk kishte «as dekorata lufte, as shtëpi, as pension». Në po ato vite, shteti botoi prej tij «Vidi-vidi pëllumbeshë» (1960), «Vajzat dhe dallëndyshet» (1964) dhe «Kur merr zjarr rrufeja» (1966) — vargjet u pranuan, njeriu jo. Vdiq në Tiranë më 20 dhjetor 1966.

Arkivi i gjallë

Vepra e plotë poetike e Ali Asllanit u botua për herë të parë më 2011, nga shtëpia botuese K&B, me kujdesin e Nasho Jorgaqit dhe Ardian Klosit — 386 faqe, dyzet e pesë vjet pas vdekjes së autorit dhe pas gati dy dekadash botimesh të pjesshme që nga viti 1992. Paraqitja e atij vëllimi e thotë hapur atë që kanoni zyrtar e kishte mbajtur mbyllur: poeti që për dekada u trajtua si rapsod gjysmë-folklorik është në të vërtetë një nga poetët më të rëndësishëm shqiptarë të shekullit XX.

Mes sekretarit që mbante shkresat e qeverisë së Vlorës dhe plakut pa pension në Tiranë ka vetëm një jetë njeriu. Të dyja i përkasin të njëjtit shtet.