Isa Boletini: nga Malësia në Turqi deri në varret e Ura e Ribnicës

PODGORICË — Isa Boletini, një nga figurat më të rëndësishme të historisë shqiptare, u lind në vitin 1864 dhe u bë i njohur për veprimet e tij kundër Stambollit dhe marrëdhëniet e tij komplekse me Malin e Zi. Rindërtimi i jetës së bazuar kryesisht në studimin e historianit serb Bogumil Hrabak "Arbanaški prvak Isa Boljetinac i Crna Gora (1910-1912)" (Istorijski zapisi, Cetinë, 1977), të ndërtuar mbi arkivat diplomatike të Malit të Zi dhe Serbisë, si dhe në kronikën mbi vrasjen e tij të bazuar në dëshmitë e Tafil Boletinit dhe romanin e Millovan Gjillasit "Besudna zemlja" (Nju Jork, 1956), tregojnë një model të qartë: Mali i Zi e priti Boletinin tri herë (1910, 1911, 1915) dhe në secilën herë motivi ishte i njëjtë — ta përdorë si levë kundër Stambollit ose, më vonë, kundër interesave shqiptare në kufijtë e rinj ballkanikë.

Pas rrëzimit të kryengritjes së pranverës 1910, Boletini kaloi kufirin drejt Malit të Zi me bijtë dhe një grusht besnikësh. Cetina e priti jo nga bujaria, por si "kartë loje kundër Stambollit": konsulli malazez në Shkodër e vlerësua se kthimi i tij te kryengritësit do të kishte "peshë të konsiderueshme". Administrata e zhvendos disa herë, nga Andrijevica në Nikshiq, nominalisht për arsye sigurie kufitare, në fakt për ta mbajtur nën kontroll larg syve të Portës. Kur agjenti britanik në Cetinë e pyeti për shkaqet e kryengritjes, u bë e qartë se prania e tij kishte peshë edhe për fuqitë e mëdha që ndiqnin çështjen shqiptare përmes tij.

Viti 1911 e gjeti Boletinin në pozicion qendror midis krahasve. Shërbimi sekret serb regjistroi se lëvizja për Shqipërinë.autonome besonte se kishte marrëveshje me Malin e Zi; konsulli serb në Shkup e përshkroi Boletinin dhe Sulejman Batushën si njerëz që do të "dëgjonin vetëm urdhra" — mjete, jo aleatë. Boletini luante lojë të kundërt: kur u paralajmëroi për vrasës serbe, përgjigjet se Serbia nuk do ta vriste, por ai nuk do ta pranonte asnjë ofertë pa lejen e mbretit Nikollës, sepse i kishte dhënë fjalën. Gjatë vitit lëvizi mes Bjelajës (afër Deçanit), Junikut, Batushës dhe fshatit të vet, duke shmangur zotimin e plotë ndaj asnjëre palë. Osmanët e shmangnin, dyshën se veprimi kundër tij do të përshpejtonte kryengritjen.

Në gusht 1912, Boletini dhe Batusha kaluan kufirin me 250 vetë të pajisur me pushkë ruse dhe para malazeze, pas marrëveshjeje paraprake për veprim të përbashkët. Aleanca u shpërndau shpejt: Batusha mbeti besnik ideës së autonomisë shqiptare nën ombrellën malazeze, ndërsa Boletini u afrua opsionit serbe dhe të kombinimeve të mbretit Nikollës për Malin e Zi vetë. Në Maj 1912, në Kuvendin e Junikut (21–25 maj), Boletini ishte mes zërave kryesorë të kryengritjes veriore të Kosovës, duke pozicionuar kundër Shqipërisë të pavarur që mbronte Ismail Qemali dhe duke favorizuar marrëveshje me rejimin e ri osman. Në qershor drejtoi sulmin ndaj Pejës; më 4 korrik humbi një bir në betejën për kullën e vet. Korriku solli triumfe ushtarake: rrethimi dhe zënia e Prishtinës, pastaj hyrja në Shkup me Bajram Currin. Por pikërisht atë kohë burimet regjistrojnë kontakte paralele me qarqet turkofile të "varroshanëve" në Prishtinë, duke i siguruar amnisti të përgjithshme — pozicion që e largoi nga radikalët dhe e afroi logjikës së kompromisit me Stambollin. Më 23 shtator 1912, tre përfaqësues malazezë i kërkuan falje për incident kufitar te Berani; Boletini "nuk u zemërua shumë" dhe zgjodhi një komision 20 vetaësh nga Mitrovica për çështje popullore. Me vjeshtën, kur u bë e qartë se Mali i Zi po përgatitej për luftë kundër Turqisë duke shfrytëzuar rrëmujën për të zgjeruar territoret në kurriz të tokave shqiptare, Boletini ia ktheu shpinën Cetinës, mbajti fjalime të zjarrta kundër Serbisë dhe dërgoi 800 vetë drejt kufirit. Para ushtrisë serbe u tërhoq në Shqipëri, ku vazhdoi organizimin e çetave me Hasan Prishtinën dhe Bajram Currin.

Viti 1915 e gjeti Boletinin në situatë tjetër: para hyrjes austro-hungareze në Podgoricë, u kthye në Mal të Zi jo si kartë presioni, por si armik i shënjestruar. Sipas kronikës dhe versionit letrar të Gjillasit, u vra nga xhandarët malazezë (njësia elite "Krilaši", me shenjën e shqiponjës me krahë të hapura) në Ura e Ribnicës, pasi e kishte kërcënuar qytetin me marrjen e pushtetit. Gjillasi e përshkruan duke rënë i plagosur, duke vazhduar të qëllojë me pistoletë Mauser deri të goditet anash. Pistoleta mbeti trofe në familjen Gjillas në Beograd. Data e vrasjes mbetet e diskutueshme: "Pobjeda" (Titograd, 1980) e vendos më 19 janar 1916, ndërsa Tafil Boletini, sipas dëshmisë të mbledhur nga Skënder Luarasi, insiston për 23 janar 1916. U varros dy ditë pas vrasjes në Podgoricë me ceremonie të gjerë. Kërkesa e parë për rikthimin e eshtrave u bë vitin 1973; eshtrat u gjetën dhe u nxorën më 15 nëntor 1979. Instituti i Mjekësisë Ligjore i Universitetit të Strasburgut konfirmoi identitetin janar 2014, dhe më 10 qershor 2015 Boletini u rivarros solemnisht në oborrin e kullës së vet në Boletin, afër Mitrovicës — njëqind vjet pas kryengritjeve që e bënë simbol.

Lexuar krah për krah, dy vargjet e ngjarjeve tregojnë një model, jo aksident. Strategjia e Boletinit — të nxjerrë armë, para dhe kohë nga çdo palë pa u lidhur përfundimisht me asnjërën — funksionoi gati gjashtë vjet. Dështoi janar 1916, kur Mali i Zi, tashmë i kapitulluar dhe pa ushtri të rregullt, nuk kishte më nevojë ta mbante gjallë instrumentin që dikur e kishte përkëdhelur. Burimet jo-shqiptare e vendosin Boletinin në qendër të çdo llogaritjeje diplomatike ballkanike: konsuj, oficerë, gazeta dhe vetë mbreti e trajtuan si çështje strategjike. Kjo qendërsi, e dokumentuar nga vetë ata që në fund e likuiduan, është arsyeja pse historia e tij duhet lexuar përmes këtyre arkivave: jo sepse thonë të vërtetën e plotë, por sepse tregojnë si e vlerësonin armikun kur ai ende ishte i gjallë e i dobishëm.

Burim: Koha Javore, https://kohajavore.me/mozaik/histori/aleati-i-perkohshem-qe-u-be-pre/

— Redaksia ZHURMA