Konferenca e Londrës (1912–1913): kufijtë që lanë gjysmën e kombit jashtë

Ndërmjet dhjetorit 1912 dhe gushtit 1913, në një sallë të Foreign Office-it në Londër, ambasadorët e gjashtë fuqive të mëdha — Britania e Madhe, Gjermania, Austro-Hungaria, Rusia cariste, Franca dhe Italia — vendosën se çfarë do të ishte Shqipëria: sa e madhe, ku do t'i kishte kufijtë, kush do ta mbronte. Ata e njohën shtetin që Ismail Qemali kishte shpallur në Vlorë më 28 nëntor 1912. Por në po atë tryezë ku e njohën, e cunguan: gjysma e trojeve me shumicë shqiptare — Kosova, treva të Maqedonisë perëndimore, Çamëria — mbetën jashtë vijës që vizatuan të huajt. Konferenca e Ambasadorëve është dokumenti themelues i shtetit shqiptar modern; është edhe plaga e tij e parë.

Pse ka rëndësi

• Ndërmjet dhjetorit 1912 dhe gushtit 1913, ambasadorët e gjashtë Fuqive të Mëdha — Britania, Gjermania, Austro-Hungaria, Rusia cariste, Franca dhe Italia — vendosën në Londër kufijtë e shtetit të ri shqiptar.
• Konferenca njohu pavarësinë e shpallur nga Ismail Qemali në Vlorë më 28 nëntor 1912, por la jashtë kufijve gjysmën e trojeve me shumicë shqiptare: Kosovën, treva të Maqedonisë perëndimore dhe Çamërinë.
• Është njëkohësisht dokumenti themelues i shtetit shqiptar modern dhe plaga e tij e parë.

Pse u mblodh Londra

Në vjeshtën e 1912-s, Lidhja Ballkanike — Serbia, Mali i Zi, Bullgaria dhe Greqia — kishte nisur Luftën e Parë Ballkanike kundër Perandorisë Osmane dhe brenda pak javësh i kishte pushtuar shumicën e trevave evropiane të saj, përfshirë tokat shqiptare. Ushtritë serbe zbritën drejt Adriatikut, malazezët rrethuan Shkodrën, grekët hynë në jug. Shpallja e pavarësisë në Vlorë më 28 nëntor 1912 ishte përgjigjja shqiptare ndaj rrezikut që i gjithë vendi të copëtohej mes fituesve.

Fuqitë e mëdha nuk mund të rrinin jashtë. Austro-Hungaria dhe Italia nuk pranonin që Serbia të dilte në det përmes tokës shqiptare; Rusia mbështeste aspiratat serbe e malazeze. Që kriza ballkanike të mos shpërthente në luftë të përgjithshme evropiane, Sir Edward Grey, ministri britanik i Jashtëm, thirri një konferencë ambasadorësh që u hap më 17 dhjetor 1912 në Londër, paralelisht me bisedimet e paqes që mbyllnin luftën.

Dy blloqe, një hartë

Tryeza u nda menjëherë në dysh. Nga njëra anë Austro-Hungaria dhe Italia kërkonin një Shqipëri sa më të gjerë e të qëndrueshme — jo nga dashuria për shqiptarët, por për t'i mbyllur Serbisë daljen në Adriatik dhe për të ruajtur ekuilibrin e tyre në brigjet e Otrantos. Nga ana tjetër Rusia, si mbrojtëse e Beogradit dhe Cetinës, punonte që kufiri shqiptar të tërhiqej sa më brenda, duke ua lënë Kosovën, Dibrën e Gjakovën aleatëve sllavë. Franca ecte me Rusinë, Gjermania me Austrinë; Britania mbante peshoren.

Rezultati ishte një kompromis mes interesave të huaja, jo mes të drejtave shqiptare. Më 20 dhjetor 1912 fuqitë ranë dakord në parim për krijimin e një Shqipërie autonome; gjatë muajve që pasuan, kufijtë u pazarllëkuan pëllëmbë për pëllëmbë. Rasti më i njohur ishte Gjakova: Vjena e kërkonte për Shqipërinë, Peterburgu për Malin e Zi — dhe në fund iu la fqinjëve. E njëjta logjikë vlejti për Pejën, Prizrenin, Dibrën e Manastirin: qytete me shumicë ose me peshë të fortë shqiptare, të vendosura jashtë shtetit të ri me firmën e njerëzve që nuk i kishin parë kurrë.

Çfarë vendosi Konferenca

Vendimet kryesore u miratuan gjatë verës së 1913-s dhe u përmbyllën me Protokollin e Firences më 17 dhjetor 1913 për kufirin jugor. Në thelb, Konferenca:

• Njohu Shqipërinë si principatë autonome, sovrane e të trashëgueshme, nën garancinë e përbashkët të gjashtë fuqive, të neutralizuar dhe pa varësi ndaj Stambollit — pra shtet i pavarur në praktikë.
• Ngriti një Komision Ndërkombëtar Kontrolli për të organizuar administratën dhe financat, dhe një xhandarmëri nën oficerë holandezë për rendin — shenja e kujdestarisë së fuqive.
• Ftoi një princ të huaj në fron: u zgjodh gjermani Vilhelm von Vid (Princ Vidi), i cili mbërriti në mars 1914.
• Vizatoi kufijtë: Kosova dhe një pjesë e Maqedonisë perëndimore i mbetën Serbisë; treva veriore Malit të Zi; Çamëria dhe Janina Greqisë. Në anën tjetër, Konferenca ia njohu Shqipërisë Korçën dhe Gjirokastrën, duke rrëzuar pretendimin grek për të gjithë të ashtuquajturin "Epir të Veriut".

Gjysma e kombit jashtë vijës

Ky është thelbi që historiografia shqiptare — nga Historia e Popullit Shqiptar te studimet e Nicola Guy-t dhe Miranda Vickers — nuk e ka humbur kurrë nga sytë: kufiri i 1913-s la rreth gjysmën e trevave dhe të popullsisë shqiptare jashtë shtetit të ri. Kosova, me qytetet e saj Prizren, Pejë, Gjakovë, Mitrovicë; Dibra dhe treva të tjera drejt Ohrit e Manastirit; Çamëria në jug — të gjitha u ndanë me firmën e diplomatëve në Londër.

Për shqiptarët e Kosovës, vendimi nuk ishte abstraksion diplomatik: ishte kalimi nën një shtet që sapo i kishte pushtuar me armë. Prijës si Isa Boletini e panë tokën e tyre të mbetej jashtë flamurit që sapo ishte ngritur në Vlorë. Nga ky mohim lindi menjëherë qëndresa e organizuar — Komiteti i Kosovës u ngrit pikërisht për të mos e pranuar kufirin që Londra e kishte vizatuar mbi kokat e tyre.

Njohje me çmim: parimi dhe plaga

Do të ishte gabim ta lexosh Konferencën vetëm si humbje. Ajo bëri edhe diçka që asnjë fuqi nuk ishte e detyruar ta bënte: e njohu ekzistencën e një shteti shqiptar. Pas pesë shekujsh nën Perandorinë Osmane, emri "Shqipëri" u shkrua në një dokument ndërkombëtar si subjekt, jo si provincë. Ky parim — se shqiptarët janë komb me të drejtë shteti — mbeti themeli mbi të cilin u mbrojt vendi dy vjet më vonë, kur Traktati i fshehtë i Londrës (1915) u përpoq ta zhbënte edhe atë bërthamë.

Por njohja erdhi me çmim, dhe çmimin e paguan ai gjysmë kombi që mbeti jashtë. Vija e 1913-s nuk ishte etnografike; ishte pasqyrë e ekuilibrave mes Vjenës, Romës e Peterburgut. Rrjeti kombëtar shqiptar — i lidhur nga gjuha, nga besa, nga kujtesa e përbashkët nga Preshevа te Çamëria — u nda me vizore mbi një tryezë ku ai vetë nuk kishte karrige.

Trashëgimia

Konferenca e Ambasadorëve mbetet një nga çastet themeltare të historisë shqiptare moderne — dhe një nga më ambivalentët. Prej saj rrjedh njëkohësisht shteti dhe çështja: shteti, sepse Shqipëria fitoi njohjen dhe kufirin e vet të parë; çështja, sepse ai kufi la jashtë Kosovën e Çamërinë, duke hapur një plagë që shekulli XX do ta rrihte pa pushim — nga qëndresa kaçake e viteve '20, te heqja e autonomisë së Kosovës më 1989 e deri te lufta e fundshekullit. Kufiri i vizatuar në Londër më 1913 nuk është kujtim viktimizimi, por kujtesë e një së vërtete të thjeshtë: kur fati i një populli vendoset në një sallë ku ai nuk është i pranishëm, vendimi mban gjithmonë vulën e mungesës së tij.