Ismail Qemali: si një zyrtar osman u bë themelues i shtetit shqiptar

Vlorë — Më 28 nëntor 1912, në një shtëpi private në Vlorë, dyzet delegatë nga trevat shqiptare mblodhën një Kuvend që do të shpallte pavarësinë. Në krye të tij qëndronte një ish-nëpunës i lartë osman, i shkolluar në Stamboll dhe mëparë në gjyqet e Janinës: Ismail Qemali, 68 vjeç, që pak muaj më parë kishte ikur nga kryeqyteti i perandorisë për të kërkuar garanci nga Fuqitë e Mëdha.

Pse ka rëndësi

• Ismail Qemali lindi në janar 1844 në Vlorë, në një familje bejlerësh, u shkollua në gjimnazin "Zosimea" të Janinës dhe në Stamboll, dhe u ngjit deri në krye të Komisionit Evropian të Danubit më 1870 e në guvernator të Varnës, Bejrutit e Tripolit.
• Liberalizmi e futi në konflikt me sulltan Abdylhamidin II: më 1900 kërkoi azil te ambasadori britanik dhe jetoi tetë vjet në syrgjyn, para se të kthehej pas Revolucionit të Xhonturqve më 1908.
• Kthesa nuk ishte konvertim i papritur ideologjik, por vlerësim se perandoria po shembej: me nisjen e Luftës së Parë Ballkanike u nis nga Stambolli drejt Vjenës për garanci ndërkombëtare, dhe më 28 nëntor 1912, 68 vjeç, kryesoi në Vlorë Kuvendin e dyzet delegatëve që shpalli pavarësinë.

Prejardhja dhe formimi osman

Ismail Qemali lindi në janar 1844 në Vlorë, në një familje bejlerësh të lidhur me sanxhakbejlerët trashëgimtarë të qytetit dhe me vezirin e fundit shqiptar të Perandorisë Osmane, Ferid pashë Vlorën, sipas biografisë së publikuar në Wikipedia-n shqipe. Fëmijëria iu prish nga kryengritja e 1847: kur ishte katër vjeç, familja u syrgjynosë, burrat në Konjë, gratë dhe fëmijët në Selanik, ku i vdes vëllai i vogël.

U kthye në Vlorë më 1852, mësoi turqishten, italishten nga një mësues italian, dhe më 1855 u regjistrua në gjimnazin "Zosimea" në Janinë — i vetmi nxënës mysliman atëherë, sipas të njëjtit burim. Mësoi greqishten e vjetër, latinishten, arabishten dhe frëngjishten, para se të shkonte në Stamboll në maj 1860. Atje hyri në zyrën e përkthimeve të Ministrisë së Jashtme, vazhdoi studimet për drejtësi, dhe më 1867 u bashkua me Mid'hat Pashën, autorin e Kushtetutës Osmane, duke kontribuar në hartimin e saj.

Karriera administrative e çoi në poste të larta: kryetar i Komisionit Evropian të Danubit më 1870, guvernator i Varnës, më pas i Bejrutit dhe Tripolit. Por liberalizmi i tij e futi në konflikt me sulltanin Abdylhamidin II. Më 1900, sipas Wikipedia-s angleze, hipi në jahtin e ambasadorit britanik, kërkoi azil dhe jetoi në syrgjyn për tetë vjet.

Rikthimi dhe kthesa kombëtare

Pas Revolucionit të Xhonturqve më 1908, Qemali u kthye dhe u zgjodh deputet. Por shpejt kundërshtoi fushatat e Xhonturqve kundër vilajeteve shqiptare. Sipas Wikipedia-s shqipe, bashkëpunoi për kryengritjen përfundimtare të 1912-s "në ujdi me kolegët shqiptarë në parlament pa dallim partie", që solli njohjen e Vilajetit Shqiptar.

Ky ishte pikë kthese. Qemali, që deri atëherë kishte vepruar kryesisht brenda kornizës osmane, nisi të lëvizte jashtë saj. Me fillimin e Luftës së Parë Ballkanike, u nis nga Stambolli drejt Vjenës për të kërkuar garanci ndërkombëtare për pavarësimin e Shqipërisë, sipas të njëjtit burim. Ktheu shpinën perandorisë që i kishte dhënë karrierën — jo nga konvertim i papritur ideologjik, por nga vlerësimi se perandoria po shembej dhe se shpëtimi i vetëm ishte ndarja.

Kuvendi i Vlorës dhe qeveria e përkohshme

Më 28 nëntor 1912, në shtëpinë e Xhemil beut në Vlorë, Kuvendi i 40 delegatëve shpalli pavarësinë. Teksti i Deklaratës, i përpiluar pjesërisht në gegë, toskë dhe turqisht osmane, thoshte se "Shqipëria sot është e vetë, e lirë dhe e pavarur", sipas përshkrimit të Wikipedia-s angleze mbi Deklaratën e Pavarësisë. Qemali, si "krye-nxitësi i mbledhjes", mbajti fjalën hapëse, ku argumentoi se shqiptarët kishin qenë gjithmonë të bindur ndaj perandorisë, por kjo e fundit nuk i kishte marrë parasysh kurrë interesat e tyre.

Më 4 dhjetor 1912, Kuvendi formoi Qeverinë e Përkohshme; Qemali u zgjodh kryeministër dhe ministër i Jashtëm. Por pavarësia ishte më shumë teoretike se praktike: Vlora ishte i vetmi qytet nën kontrollin e delegatëve, siç vëren Wikipedia angleze. Njohja ndërkombëtare erdhi gradualisht: de facto më 17 dhjetor 1912 në Konferencën e Londrës, por sovranitet i plotë vetëm më 29 korrik 1913, pas Luftës së Dytë Ballkanike dhe zgjidhjes së krizës së Shkodrës.

Marrëdhëniet me Fuqitë e Mëdha dhe kontestet

Biografia e Qemalit është e ndarë mbi çështjen e aleancave. Në fillim iu afrua Austro-Hungarisë, pastaj kaloi në orbitën italiane, duke u bërë i afërt me arbëreshët dhe duke mbështetur politikën italiane për Shqipërinë, sipas Wikipedia-s angleze. Themelloi gazetën "Selamet" (Shpëtimi) në turqisht, shqip dhe greqisht, duke thirrur për bashkëpunim shqiptaro-grek — një qasje që disa aktivistë kombëtarë e panë me dyshim si instrument të politikës greke, duke e zbehur popullaritetin e tij.

Marrëdhënia me Faik Konicën, tjetër figurë e Rilindjes, përfundoi në përçarje. Konica e gjeti të vështirë për t'u punuar me të; Qemali e pa Konicën si të tepërt ideologjik, sipas të njëjtit burim. Dhe pse kishte dërguar fëmijët të shkollonin në Greqi dhe ishte martuar me Kleoniki Sourmelin, një greke, kjo orientim pro-grek u kthye në pikë kritike brenda lëvizjes.

Edhe brenda vetë Qeverisë së Vlorës, pozicioni i tij u sfidua. Dorëheqja e tij në janar 1914, pas pak më shumë se një viti në detyrë, reflekton jo vetëm presionin ndërkombëtar për instalimin e princit Wilhelm të Wied-it, por edhe kufizimet e pushtetit të tij faktik mbi territorin.

Vitet e fundit dhe trashëgimia dokumentare

Qemali vdiq në syrgjyn, në Peruxhia të Italisë, më 26 janar 1919. Në 1917, i kishte diktuar kujtimet e tij gazetarit britanik Sommerville Story, të botuara më 1920 në Londër me titullin "The Memoirs of Ismail Kemal Bey" — një burim kyç për historiografisë, sipas Wikipedia-s shqipe.

Sot figuron si "themelues i shtetit shqiptar" në historiografinë zyrtare dhe si autor kryesor i Deklaratës së Pavarësisë. Por biografia e tij nxjerr në pah një kompleksitet që tejkalon mitologjinë kombëtare: një karrierë e gjatë në shërbim të perandorisë që e shpalli pavarësinë nga ajo; një orientim pro-grek që e izoloi nga disa bashkëkombas; një pavarësi e shpallur që mbeti për muaj të tëra vetëm në letër.

Burimet:

• en.wikipedia.org — biografia e Ismail Qemalit, karriera osmane, marrëdhëniet me Konican dhe Greqinë, vdekja në Peruxhia
• sq.wikipedia.org — detajet e fëmijërisë në Vlorë dhe Selanik, shkollimi në Zosimea, kujtimet e botuara në Londër
• en.wikipedia.org — teksti dhe konteksti i Deklaratës së Pavarësisë, 28 nëntor 1912, kufizimet territoriale të qeverisë së Vlorës

— Redaksia ZHURMA