Lufta e Vlorës 1920: fitorja e parë ushtarake e Shqipërisë së pavarur

Në verën e vitit 1920, një shtet dyvjeçar, i pambrojtur dhe pa ushtri të rregullt, i shpalli luftë njërës prej fuqive fituese të Luftës së Parë Botërore. Lufta e Vlorës — nga 5 qershori deri më 2 gusht 1920 — nxori Italinë nga qyteti bregdetar që kishte pushtuar prej gjashtë vitesh dhe që pretendonte ta mbante përjetësisht sipas një traktati të fshehtë. Ishte fitorja e parë ushtarake e Shqipërisë së pavarur dhe akti që i dha shtetit të porsalindur peshën për t'u pranuar në Lidhjen e Kombeve gjashtë muaj më vonë.

Pse ka rëndësi

• Lufta e Vlorës (5 qershor – 2 gusht 1920) ishte fitorja e parë ushtarake e Shqipërisë së pavarur: nxori Italinë nga Vlora, të cilën e mbante prej gjashtë vitesh.
• Rrënja e konfliktit ishte Traktati i fshehtë i Londrës (1915), me të cilin Antanta i premtonte Italisë sovranitetin mbi Vlorën e Sazanin dhe një protektorat mbi Shqipërinë e mesme.
• Kongresi i Lushnjës (janar 1920) rithemeloi shtetin, e zhvendosi kryeqytetin në Tiranë dhe hodhi poshtë çdo plan ndarjeje — parakushti politik i fitores.

Konteksti: Traktati i fshehtë i Londrës

Rrënja e konfliktit ishte Traktati i Londrës i vitit 1915, marrëveshja e fshehtë me të cilën Antanta e tërhoqi Italinë në luftë kundër Perandorive Qendrore. Në këmbim, Italisë i premtohej sovraniteti i plotë mbi Vlorën dhe ishullin e Sazanit, si dhe një protektorat mbi Shqipërinë e mesme; pjesë të tjera të trojeve shqiptare u premtoheshin Greqisë, Serbisë dhe Malit të Zi. Italia e kishte zbarkuar ushtrinë në Vlorë që në fund të vitit 1914 dhe, në mbarim të Luftës së Parë Botërore, e mbante qytetin si bazë ushtarake. Për shqiptarët, Vlora nuk ishte një qytet i çfarëdoshëm: ishte aty ku Ismail Qemali kishte ngritur flamurin e pavarësisë më 28 nëntor 1912. Ta humbje Vlorën do të thoshte të pranoje copëtimin e vetë idesë së shtetit shqiptar.

Kongresi i Lushnjës: një shtet që refuzon copëtimin

Kthesa erdhi me Kongresin e Lushnjës (21–31 janar 1920), i cili rithemeloi shtetin shqiptar, e zhvendosi kryeqytetin në Tiranë dhe formoi një qeveri të re nën Sulejman Delvinën. Kongresi hodhi poshtë çdo plan ndërkombëtar për ndarjen e Shqipërisë dhe deklaroi se do t'i mbronte kufijtë "me armë në dorë". Ky vendim politik ishte parakushti i luftës që do të vinte: pa një qeveri që refuzonte copëtimin dhe pa autoritetin moral të Lushnjës, kryengritja e Vlorës do të kishte mbetur një revoltë lokale, jo lufta e një kombi.

Komiteti i Mbrojtjes Kombëtare dhe ultimatumi

Në qershor 1920, patriotët e Labërisë dhe të Vlorës formuan Komitetin e Mbrojtjes Kombëtare, me qendër në fshatin Bestrovë. Ndër udhëheqësit ishin Qazim Koculi, Osman Haxhiu dhe komandanti ushtarak Ahmet Lepenica. Më 3 qershor 1920 Komiteti i dërgoi komandës italiane një ultimatum: të largohej nga Vlora dhe nga territoret e pushtuara. Kur afati skadoi pa përgjigje, natën e 5 qershorit filluan sulmet. Forcat shqiptare ishin vullnetarë malësorë — sipas burimeve shqiptare rreth 4.000 luftëtarë në fillim, të armatosur keq — përballë një garnizoni italian që vlerësohej deri në 20.000 ushtarë, me artileri, flotë dhe kontrollin e detit.

Beteja: Drashovica, Kota, Babica

Lufta u zhvillua në brezin kodrinor rreth Vlorës. Betejat kryesore u dhanë te ura e Drashovicës, te Kota, Kanina dhe Babica, ku çetat shqiptare goditën linjat e furnizimit dhe i ngushtuan italianët drejt qytetit e bregut. Terreni malor, njohja e vendit dhe lëvizshmëria e çetave anuluan pjesërisht epërsinë teknologjike italiane. Ndërkohë, garnizoni italian vuante nga malaria e kënetave të ulëta dhe nga një moral i thyer pas viteve të luftës së madhe — dy faktorë që historianët i lexojnë si po aq vendimtarë sa vetë betejat.

Kryengritja e Ankonës

Fitorja shqiptare nuk u vendos vetëm në malet e Vlorës. Më 26 qershor 1920, në portin italian të Ankonës, njësi bersaljerësh refuzuan të hipnin në anije për t'u dërguar në Shqipëri; refuzimi u shndërrua në një kryengritje të përgjakshme që u përhap në disa qytete italiane, pjesë e trazirave të Biennio Rosso. Presioni i brendshëm politik — një opinion publik i lodhur nga lufta, që nuk donte një aventurë të re shqiptare — e detyroi Romën drejt tryezës së bisedimeve. Kështu, beteja e një kombi të vogël u përzje me krizën shoqërore të një fuqie të madhe, dhe të dyja rrymat rrodhën drejt të njëjtit përfundim.

Protokolli i 2 gushtit dhe çlirimi

Më 2 gusht 1920 u nënshkrua Protokolli i Tiranës mes qeverisë shqiptare dhe Italisë. Italia njohu sovranitetin e Shqipërisë mbi Vlorën, tërhoqi ushtrinë dhe hoqi dorë nga pretendimet e Traktatit të Londrës mbi tokën shqiptare, duke mbajtur përkohësisht vetëm ishullin e vogël të Sazanit. Për herë të parë që nga shpallja e pavarësisë, një fuqi e madhe u tërhoq nga toka shqiptare jo prej presionit të një konference, por prej rezistencës së armatosur të vetë shqiptarëve. Më 17 dhjetor 1920, Shqipëria u pranua në Lidhjen e Kombeve — njohja ndërkombëtare që Lufta e Vlorës e bëri të pashmangshme.

Diaspora, Roma dhe ajo që nuk u shënua në hartë

Kryengritja erdhi në katër valë — 5, 6 dhe 11 qershor, pastaj 24 korrik — me rreth katër mijë luftëtarë të mobilizuar nga Lumi i Vlorës, Kurveleshi, Labëria e Mallakastra. Mes tyre mbërriti edhe diaspora: shoqëria «Vatra» e Amerikës nisi vullnetarë dhe bandën e vet, të drejtuar nga muzikanti Thoma Nasi — njëzet e tre ditë me anije deri në portin e Durrësit, për një luftë në bregun tjetër të Atlantikut.

Dëshmia më e ftohtë për udhëheqjen nuk vjen nga miqtë. Gazeta «Politika» e Beogradit, më 15 janar 1921, shkruante se Qazim Koculi «ishte shpirti i kryengritjes» — vlerësim i një shtypi që nuk kishte asnjë arsye ta lavdëronte.

Fundi u vendos edhe në Romë. Giovanni Giolitti, i kthyer kryeministër më 15 qershor, bëri llogarinë politike: një luftë e humbur kundër një populli që Italia e quante mik do ta rrëzonte qeverinë. Protokolli i 2 gushtit 1920 e nxori Italinë nga Vlora, Saranda, Tepelena, Himara, Durrësi dhe Shëngjini.

Por ajo që Roma hoqi dorë pa e shënuar askund në hartë ishte më e madhe: plani për një mandat të Lidhjes së Kombeve mbi Shqipërinë, që kryeministri i mëparshëm Francesco Saverio Nitti e kishte ndjekur. Vlora nuk fitoi vetëm një qytet; fitoi të drejtën e vendit për të mos u administruar nga të tjerët.

Kujtesa

Lufta e Vlorës hyri në kujtesën kombëtare si prova se pavarësia e vitit 1912 nuk ishte një dhuratë diplomatike, por diçka që rrjeti shqiptar ishte i gatshëm ta mbronte me gjak — Labëria, Vlora dhe malësia që u ngritën bashkë rreth një ideje të vetme shteti. Data 2 gushti përkujtohet çdo vit në Vlorë, dhe emrat e Komitetit të Mbrojtjes Kombëtare mbahen si të parët që i dhanë Shqipërisë së re një fitore ushtarake për ta mbështetur sovranitetin e saj. Në rrëfimin e mbarë-shqiptar, Vlora e 1920-s qëndron pranë Lushnjës si çasti kur shteti ndaloi së qeni një projekt i brishtë mbi letër dhe u bë një fakt që fuqitë e mëdha duhej ta pranonin.