Ura e Drashovicës: porta e Labërisë ku u thye pushtimi italian, 1920

Ka vende ku gjeografia shkruan strategjinë para se ta shkruajë njeriu. Ura e Drashovicës — një kalim i vetëm mbi lumin Shushicë, aty ku fusha e Vlorës ngushtohet dhe hyn në grykën e maleve — është një prej tyre. Fshati i vogël i Drashovicës, sot në Selenicë të qarkut të Vlorës, njihet në kujtesën popullore si «Porta e Labërisë»: pika ku kush zotëron urën, zotëron rrugën që lidh bregdetin me thellësinë malore. Në verën e vitit 1920, kjo portë u bë kthesa e një lufte që një shtet dyvjeçar ia shpalli një fuqie të madhe — dhe e fitoi.

Porta e Labërisë: gjeografia që bëhet mbrojtje

Drashovica shtrihet në hyrje të luginës së Shushicës, në rrugën që nga Vlora shkon drejt Tepelenës dhe brendisë. Ura mbi lumë është qafa e ngushtë e këtij korridori: një garnizon i mbyllur në qytetin bregdetar mund të furnizohej e të lëvizte drejt maleve vetëm duke e kaluar. Për këtë arsye, kur çetat shqiptare vendosën ta kthenin pushtimin italian të Vlorës në një luftë çlirimtare, ura e Drashovicës nuk ishte një pikë e çfarëdoshme në hartë — ishte bllokada natyrore që i mohonte armikut thellësinë dhe e kthente epërsinë e tij numerike e teknologjike në një garnizon të rrethuar mbi një rrip bregu.

Konteksti i madh është treguar diku tjetër: Lufta e Vlorës, nga 5 qershori deri më 2 gusht 1920, ishte fitorja e parë ushtarake e Shqipërisë së pavarur, akti që nxori Italinë nga qyteti ku Ismail Qemali kishte ngritur flamurin më 1912. Por çdo luftë ka një vend ku vendoset, dhe fitorja e Vlorës u vendos, në pjesën më të mirë, në brezin kodrinor rreth urës së Drashovicës.

Vera e 1920-s: nga beteja te komanda

Pasi Kongresi i Lushnjës rithemeloi shtetin dhe refuzoi çdo copëtim, patriotët e Labërisë e të Vlorës ngritën Komitetin e Mbrojtjes Kombëtare dhe, kur ultimatumi drejtuar komandës italiane skadoi pa përgjigje, natën e 5 qershorit filluan sulmet. Lufta u zhvillua në një vijë kodrash e urash — Kota, Kanina, Babica dhe, mbi të gjitha, Drashovica. Sipas historiografisë shqiptare, pas betejash të ashpra u çliruan Kota dhe Drashovica, dhe pikërisht në Drashovicë u vendos qendra e komandës së operacioneve. Ura nuk ishte thjesht një fitore taktike: e kthyer në shtabin e ofensivës, ajo u bë zemra prej së cilës çetat i shtrënguan italianët drejt detit.

Ky detaj — një urë fshati e shndërruar në qendër komande — thotë shumë për natyrën e luftës. Nuk ishte një ushtri e rregullt me front e prapavijë, por një rrjet çetash malësore që e mbanin luftën aty ku toka u jepte avantazh. Drashovica ishte nyja e këtij rrjeti.

Terreni kundër teknologjisë

Përballja ishte, në letër, e pabarabartë: vullnetarë malësorë të armatosur keq kundër një garnizoni me artileri, flotë dhe kontroll të detit. Ajo që e barazoi peshoren ishte pikërisht terreni i luginës së Shushicës dhe njohja intime e tij. Në ngushticat rreth urës, epërsia italiane në artileri e në numër humbte kuptimin; lëvizshmëria e çetave, qëndrimi i fshatrave dhe kodi i pashkruar i Labërisë — besa e dhënë për të mos u tërhequr — bënë detyrën që një ushtri e rregullt nuk do ta kishte bërë. Historianët shtojnë edhe dy faktorë që e minuan garnizonin nga brenda: malaria e kënetave bregdetare dhe një moral i thyer pas viteve të Luftës së Madhe. Beteja e Drashovicës është, në këtë kuptim, një mësim i vjetër i luftës shqiptare — kur mungon çeliku, flet vendi.

Dy epope, një hark: kujtesa e Drashovicës

Historia nuk e la Drashovicën vetëm me 1920-n. Në shtator 1943, po te kjo urë, forcat shqiptare u përleshën sërish me pushtuesin — këtë herë me divizionet gjermane që zbritnin drejt jugut. Dy epope të një krahine të vetme, të ndara nga njëzet e tre vjet, u lidhën në të njëjtin vend. Për këtë arsye monumenti që ngrihet pak metra nga dalja e urës nuk përkujton një datë, por një qëndrim: një hark i madh prej bronzi që bashkon «dy faqet e historisë» — rezistencën e 1920-s kundër Italisë dhe atë të 1943-shit kundër Gjermanisë naziste — në një vazhdimësi të vetme.

Në vitin 2018, Drashovica u përfshi në listën e njëqind fshatrave me vlerë të trashëgimisë. Por vlera e saj e vërtetë nuk matet me lista: qëndron te fakti se dy herë brenda një brezi, e njëjta urë e vogël mbi Shushicë u bë vija ku një komb i vogël vendosi se toka e tij nuk shitej me traktate të fshehta. Në rrëfimin mbarëshqiptar, Drashovica qëndron pranë Vlorës e Lushnjës si prova se pavarësia e 1912-s nuk ishte një dhuratë diplomatike, por diçka që u mbrojt — herë pas here — me armë në dorë, mbi një urë që të gjithë e njihnin si portën e Labërisë.

Burimet

• Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Historia e Popullit Shqiptar, Vëllimi III — Lufta e Vlorës, Komiteti i Mbrojtjes Kombëtare dhe betejat e Drashovicës, Kotës e Babicës; çlirimi i Drashovicës dhe vendosja e qendrës së komandës.
• Owen Pearson, Albania in the Twentieth Century: A History — Vol. I, Albania and King Zog 1908–1939, I.B. Tauris, 2004 — kronologjia e Luftës së Vlorës (qershor–gusht 1920) dhe Protokolli i Tiranës.
• Robert Elsie, Historical Dictionary of Albania, Scarecrow Press, 2010 — zëri për Luftën e Vlorës dhe kontekstin e Traktatit të fshehtë të Londrës (1915).
• Gazeta Dielli, «Ura e Drashovicës — kufiri i krahinës së Labërisë» — Drashovica si «Porta e Labërisë», ura mbi Shushicë dhe monumenti që përkujton epopetë e 1920-s dhe 1943-shit.