Masakra e Manastirit 1830: si e shuajti Porta elitën shqiptare brenda një dite

Më 1830, në një fushë të rrethuar pranë Manastirit, mbaroi brenda pak minutash një shtresë e tërë politike shqiptare. Bejlerët e jugut kishin ardhur me ftesë të Portës, për të marrë shpërblim; ata u pritën me breshëri. Historia e njeh si Masakrën e Manastirit — dhe ajo nuk ishte thjesht një krim, po një veprim shtetëror me qëllim të matur: shpërbërja e asaj klase vendëse që, për gjysmë shekulli, kishte qeverisur trojet shqiptare si të vetat.

Pas Ali Pashës: një hapësirë pa qendër

Epoka e pashallëqeve i dha trojeve shqiptare diçka që nuk e kishin pasur qysh nga rënia e Arbërit: qendra pushteti të drejtuara nga vendësit, me ushtri, taksa e diplomaci të vetën. Në veri Bushatllinjtë e Shkodrës; në jug Pashallëku i Beratit dhe pastaj Janina e Ali Pashë Tepelenës. Ishin pushtete osmane në formë, por vendëse në përmbajtje — dhe pikërisht kjo i bënte të papranueshme për një Perandori që po hynte në epokën e centralizimit.

Rënia e Ali Pashës më 1822 e la jugun pa qendër. Katër vjet më vonë Mahmudi II shpërndau me dhunë jeniçerët dhe nisi ndërtimin e një ushtrie të re, të rregullt: reforma nuk ishte teknike, ishte politike — kërkonte që çdo pushtet lokal të dorëzohej. Lufta Ruso-Osmane e viteve 1828–1829, e humbur nga Porta, e shtoi urgjencën. Trupat shqiptare ishin kërkuar në front; pas paqes, ato nuk ishin më mjet, po problem.

Kuvendi i Beratit dhe vrasja që e hapi rrugën

Në dhjetor 1828 bejlerët e jugut u mblodhën në Berat për të nxjerrë një qëndrim të përbashkët përballë kërkesave të Stambollit. Kuvendin e udhëhoqi Ismail bej Vlora — sipas literaturës, gjyshi i Ismail Qemalit të mëvonshëm — bashkë me Zylyftar Podën dhe Shahin bej Delvinën. Ishte, në thelb, një përpjekje për të negociuar si trup, jo si individë të veçuar: logjika e vjetër e kuvendit shqiptar, e zbatuar mbi një problem perandorak.

Përgjigjja erdhi shpejt. Në janar 1829 Ismail bej Vlora u vra në Janinë nga njerëz të lidhur me Reshid Mehmet Pashën; një muaj më vonë ky i fundit u emërua sadrazem — kryeministër i Perandorisë. Vrasja e një udhëheqësi mes bisedimeve nuk ishte incident: ishte parathënia e metodës që do të përsëritej në përmasa shumë më të mëdha një vit e gjysmë më pas.

Ftesa: gusht 1830

Në verën e 1830-s Reshid Mehmet Pasha u dërgoi fjalë bejlerëve shqiptarë se do të mblidheshin në Manastir, ku do të shpërbleheshin për besnikërinë ndaj Portës dhe do t'u ndaheshin rrogat e prapambetura. Dy nga krerët kryesorë, Veli beu — me bazë pushteti rreth Janinës — dhe Arslan beu, e pranuan ftesën dhe erdhën me ndjekësit e tyre të armatosur.

Data e saktë ndryshon sipas burimeve: 9 ose 26 gusht 1830. Rrëfimi i ngjarjes, përkundrazi, është i njëjtë kudo. Të ftuarit u futën në një fushë të rrethuar ku ushtria osmane qëndronte e rreshtuar sikur për nderime; sapo hynë, radhët hapën zjarr. Vlerësimet flasin për katërqind deri pesëqind të vrarë — bejlerë e rojet e tyre personale — pa mundësi reale mbrojtjeje. Arslan beu u përpoq të shpëtonte me ikje dhe u vra pas një ndjekjeje të shkurtër. Sipas rrëfimeve bashkëkohore të përcjella nga udhëtarë si Henry Tozer, kokat e të vrarëve u dërguan për t'u ekspozuar në Stamboll; dy ditë më vonë, brenda kalasë së Janinës, u vra edhe i vëllai i Veli beut.

Nuk pati betejë, as gjyq, as shpallje kryengritjeje. Kjo ishte pika: një klasë e tërë u zhduk pa u dhënë asaj as statusin e kundërshtarit.

Pas Manastirit: radha e Shkodrës

Manastiri e la jugun pa krerë në një çast të vetëm. Vitin pasues Porta u kthye nga veriu, ku Mustafa Pashë Bushati mbante ende pashallëkun e fundit shqiptar me shenja shkëputjeje. Më 1831 edhe Shkodra ra. Brenda dymbëdhjetë muajve, të dyja qendrat e mëdha të vetëqeverisjes shqiptare — ajo e jugut e shuar me pabesi, ajo e veriut e mundur me ushtri — kishin pushuar së ekzistuari.

Qëndresa nuk mbaroi me kaq: kryengritjet e viteve 1833–1839 dhe ajo e 1847-s treguan se refuzimi ndaj centralizimit kishte rrënjë më të thella se elita që u eliminua. Por ato ishin kryengritje krahinash e fshatrash, jo politikë e një klase drejtuese. Ura ishte prerë.

Çfarë u shua dhe çfarë mbeti

Vlera e Manastirit për kujtesën shqiptare nuk qëndron te numri i të vrarëve, po te ajo që u hoq nga skena. Pashallëqet, me gjithë arbitraritetin e tyre, ishin shtresa e vetme që kishte njëkohësisht territor, ushtri dhe përfaqësim përballë Stambollit. Kur ajo shtresë u zhduk, çështja shqiptare humbi për gjysmë shekulli mjetin e vet politik — dhe u detyrua ta rindërtonte veten nga një bazë tjetër: gjuha, shkolla, shtypi, kuvendi. Kjo është linja që të çon te Prizreni i 1878-s dhe te Rilindja: jo vazhdim i pashallëqeve, po zëvendësim i tyre me një komb që i mbijetoi humbjes së aristokracisë.

Metoda gjithashtu mbeti në kujtesë. Ftesa si kurth — pritja e mikut me zjarr — bie ndesh me kodin ku besa dhe mikpritja janë ligj mbi ligjin; pikërisht ky përplasje kodesh e bëri ngjarjen material letrar te romani i Ismail Kadaresë Komisioni i festës (1980). Populli që e kujtoi nuk e kujtoi si disfatë ushtarake, po si tradhti — dhe kjo është arsyeja pse, dyqind vjet më pas, Manastiri i 1830-s ende lexohet si mësim për çmimin e besimit ndaj një pushteti që nuk njeh besë.

Burimet

• Miranda Vickers, The Albanians: A Modern History (I.B. Tauris, 1999), f. 24.
• Stavro Skendi, The Albanian National Awakening, 1878–1912 (Princeton University Press, 1967), f. 23.
• Henry Fanshawe Tozer, Researches in the Highlands of Turkey (John Murray, Londër, 1869), ff. 167–169.
• Basil C. Gounaris, «Blood Brothers in Despair: Greek Brigands, Albanian Rebels and the Greek-Ottoman Frontier, 1829–1831», Cahiers Balkaniques (2018).
• Ismail Kadare, Komisioni i festës (Tiranë, 1980) — burim letrar, jo historiografik.