Kongresi i Lushnjës 1920: rilindja e shtetit

Ka ngjarje që nuk e shpallin një shtet, por e shpëtojnë atë. Kongresi i Lushnjës, i mbajtur nga 21 deri më 31 janar 1920, bën pjesë në këtë radhë të dytë e më të vështirë. Shqipëria ekzistonte tashmë në letër që nga Pavarësia e vitit 1912; por në janar 1920 ajo ekzistonte vetëm aty — në letër, dhe në një letër që Fuqitë e Mëdha po e grisnin pjesë-pjesë mbi tavolinat e Parisit.

Një shtet pa shtet

Lufta e Madhe e kishte lënë vendin copë. Trupa italiane mbanin jugun dhe Vlorën, francezët Korçën, serbët e grekët presionin nga veriu dhe nga jugu. Nuk ishte vetëm pushtim ushtarak: ishte boshllëk shtetëror. Qeveria e dalë nga Kongresi i Durrësit (dhjetor 1918), e drejtuar nga Turhan Pasha e e mbajtur nën hijen italiane, ishte bërë sinonim i nënshtrimit. Ajo nuk fliste për kombin; fliste, në rastin më të mirë, me lejen e tjetërkujt. Si shkroi Konica për sëmundjen e moçme të elitave tona, e keqja jonë rrallë vjen vetëm nga jashtë — shpesh e ftojmë vetë në shtëpi.

Dhe e keqja nga jashtë ishte e tmerrshme. Shqipëria, e privuar nga zëri që në Luftën e Parë Botërore, ishte trajtuar si monedhë këmbimi. Pas Konferencës së Londrës 1913, që kishte lënë gjysmën e kombit jashtë kufirit, erdhi tani goditja e re: në janar 1920, negociatorët e Francës, Britanisë e Greqisë në Konferencën e Paqes ranë dakord, si "zgjidhje praktike", ta ndanin Shqipërinë mes Jugosllavisë, Italisë e Greqisë. Vendi do të zhdukej nga harta për t'i shërbyer kompromisit të të tjerëve.

Lushnja thotë jo

Përgjigjja nuk erdhi nga kancelaritë, por nga një qytet i vogël i Myzeqesë. Më 21 janar 1920, në shtëpinë e patriotit lushnjar Kaso Fuga, u mblodh një kuvend kombëtar përfaqësuesish nga të gjitha trevat. E kryesoi Aqif Pasha Elbasani. Vendimi i parë ishte më i guximshmi: kongresi shpalli të pavlefshme qeverinë e Durrësit dhe ngriti në vend të saj një kabinet të ri kombëtar, të drejtuar nga Sulejman Delvina — një qeveri që nuk i kërkonte leje askujt përtej detit.

Po aq i prerë ishte refuzimi i planit të ndarjes. Delegatët e Lushnjës e hodhën poshtë copëtimin e Parisit dhe paralajmëruan haptas se shqiptarët do të rrëmbenin armët për të mbrojtur tërësinë territoriale të vendit. Nuk ishte kërcënim bosh: vetëm pak muaj më vonë, ai paralajmërim u bë mish e gjak në Luftën e Vlorës, kur fshatarët e Labërisë i dëbuan italianët në det. Lushnja ishte fjala; Vlora ishte vepra.

Arkitektura e një shteti

Por madhështia e vërtetë e Lushnjës nuk qëndron te fjalimet — qëndron te skeleti institucional që la pas. Kongresi nuk u kufizua me një "jo"; ndërtoi një "po". Ai zgjodhi një Këshill të Lartë prej katër vetash, që do të kryente funksionin e kreut të shtetit derisa të vendosej forma përfundimtare e regjimit. Përbërja e tij ishte një deklaratë politike në vetvete: Luigj Bumçi (katolik), Aqif Pasha Elbasani (bektashi), Abdi bej Toptani (mysliman sunit) dhe Mihal Turtulli (ortodoks). Katër besime, një shtet — provë se kombi shqiptar e kuptonte fenë si gjuhë e zemrës, jo si kufi i atdheut.

Krahas tij u ngrit Këshilli Kombëtar, një parlament i përkohshëm prej 37 anëtarësh, që do të ushtronte pushtetin ligjvënës dhe do të kontrollonte qeverinë. U miratua gjithashtu një dokument bazë për funksionimin e këtyre organeve — i njohur si Statuti i Lushnjës — që studiuesit e quajnë me të drejtë aktin e parë kushtetues të shtetit modern shqiptar. Nga një vend i pushtuar e i braktisur, brenda dhjetë ditësh doli një arkitekturë shtetërore me kreun e shtetit, parlamentin, qeverinë dhe ligjin e vet themeltar.

Tirana, kryeqytet

Më 31 janar, pasditen e fundit të punimeve, kongresi mori vendimin që do ta shoqëronte përgjithmonë në kujtesë: zhvendosjen e kryeqytetit nga Durrësi — qytet bregdetar, i ekspozuar ndaj zbarkimeve të huaja dhe i njollosur me emrin e qeverisë së rrëzuar — në Tiranën e brendshme e të mbrojtur. Ishte një zgjedhje strategjike po aq sa simbolike: shteti i ri donte një zemër larg topave të anijeve të huaja. Tirana e sotme, kryeqytet i një kombi, e nis biografinë e saj zyrtare pikërisht nga ajo pasdite janari në Lushnjë.

Pse mban peshë

Brenda të njëjtit vit, shteti i rilindur në Lushnjë do të korrte frytin diplomatik: pranimin e Shqipërisë në Lidhjen e Kombeve në dhjetor 1920 — njohja ndërkombëtare që e mbylli përfundimisht çështjen e copëtimit. Pa Lushnjën nuk ka as Vlorë, as Gjenevë.

Konica do të kishte vërejtur, me atë ironi që e shoqëronte gjithë jetën, se shqiptarët shpesh i ngrenë institucionet më të bukura në çastet më të dëshpëruara dhe i shkatërrojnë me duart e veta në kohë paqeje. Trazirat që do të vinin — nga Revolucioni i Qershorit 1924 e tutje — e provuan përsëri këtë sëmundje. E megjithatë mbetet fakti i thjeshtë e i pamohueshëm: në janar 1920, kur harta thoshte se Shqipëria duhej të vdiste, një grusht burrash në një shtëpi lushnjare vendosën se ajo do të jetonte. Dhe jetoi.

Burimet:

• "Congress of Lushnjë", Wikipedia (English) — kronologjia 21–31 janar 1920, Këshilli i Lartë, Këshilli Kombëtar, qeveria Delvina.
• "Delvina Government", Wikipedia — përbërja e kabinetit dhe e Këshillit të Lartë (Bumçi, Aqif Pasha Elbasani, Abdi Toptani, Turtulli).
• "Interwar Albania, 1918–41", GlobalSecurity.org — plani i ndarjes së Shqipërisë në Konferencën e Paqes në Paris (janar 1920) dhe refuzimi i tij nga Kuvendi i Lushnjës.
• "Kongresi i Lushnjes (21–31 janar 1920)", Radio Kosova e Lirë / Wikipedia (shqip) — vendi i mbajtjes (shtëpia e Kaso Fugës), kryesimi nga Aqif Pasha, vendosja e Tiranës kryeqytet.
• Bernd J. Fischer & Robert Elsie, studime mbi Shqipërinë e periudhës 1918–1925.

— Redaksia ZHURMA