Kongresi i Lushnjës: dhjetë ditët që shpëtuan shtetin shqiptar

Kongresi i Lushnjës (21–31 janar 1920) ishte kuvendi kombëtar që nuk e shpalli shtetin shqiptar, por e shpëtoi atë. I mbajtur në një shtëpi private të Myzeqesë ndërsa Fuqitë e Mëdha po e ndanin Shqipërinë mbi hartat e Parisit, kongresi rrëzoi qeverinë e nënshtruar të Durrësit, ngriti një qeveri të re kombëtare nën Sulejman Delvinën, hodhi poshtë planin e copëtimit dhe ndërtoi brenda dhjetë ditësh skeletin e një shteti modern — Këshillin e Lartë si kokë shteti, një parlament të përkohshëm dhe një statut themeltar që studiuesit e quajnë aktin e parë kushtetues të Shqipërisë. Po atje u vendos edhe zhvendosja e kryeqytetit në Tiranë. Nga Lushnja doli fija që lidh pavarësinë e vitit 1912 me njohjen ndërkombëtare të fundvitit 1920: pa Lushnjën nuk ka as Vlorë, as Gjenevë.

Pse ka rëndësi

• Kongresi i Lushnjës (21–31 janar 1920) u mblodh në shtëpinë e patriotit lushnjar Kaso Fuga, ndërsa negociatorët në Konferencën e Paqes kishin rënë dakord ta ndanin Shqipërinë mes Jugosllavisë, Italisë e Greqisë.
• Brenda dhjetë ditësh kongresi rrëzoi qeverinë e Durrësit, ngriti një qeveri të re kombëtare nën Sulejman Delvinën, hodhi poshtë planin e copëtimit dhe miratoi një statut themeltar që studiuesit e quajnë aktin e parë kushtetues të Shqipërisë.
• Po aty u vendos edhe zhvendosja e kryeqytetit në Tiranë.

Një shtet vetëm në letër

Shqipëria ekzistonte që nga shpallja e pavarësisë më 28 nëntor 1912, por në janar 1920 ajo ekzistonte pothuajse vetëm në letër — dhe në një letër që po grisej. Lufta e Madhe e kishte lënë vendin të copëtuar mes ushtrive të huaja: italianët mbanin Vlorën e jugun, francezët Korçën, serbët e grekët presionin nga veriu e nga jugu. Mbi këtë pushtim ushtarak rëndonte një boshllëk shtetëror: qeveria e dalë nga Kongresi i Durrësit (dhjetor 1918), e drejtuar nga Turhan Pasha nën hijen italiane, ishte bërë sinonim i nënshtrimit — një kabinet që fliste me lejen e tjetërkujt. Goditja e fundit erdhi nga tavolinat e diplomacisë: në janar 1920 negociatorët e Francës, Britanisë e Greqisë në Konferencën e Paqes ranë dakord, si «zgjidhje praktike», ta ndanin Shqipërinë mes Jugosllavisë, Italisë e Greqisë. Ishte e njëjta logjikë që dy vjet pas pavarësisë kishte lënë gjysmën e kombit jashtë kufirit në Konferencën e Londrës të vitit 1913: shteti shqiptar trajtohej si monedhë këmbimi për kompromiset e të tjerëve.

Dhjetë ditë në shtëpinë e Kaso Fugës

Përgjigjja nuk erdhi nga kancelaritë, por nga një qytet i vogël i Myzeqesë. Më 21 janar 1920, në shtëpinë e patriotit lushnjar Kaso Fuga, u mblodh një kuvend përfaqësuesish nga të gjitha trevat shqiptare, i kryesuar nga Aqif Pashë Elbasani. Vendimi i parë ishte edhe më i guximshmi: kongresi e shpalli të pavlefshme qeverinë e Durrësit dhe ngriti në vend të saj një qeveri të re kombëtare nën Sulejman Delvinën — një kabinet që nuk i kërkonte leje askujt përtej detit. Po aq i prerë ishte refuzimi i planit të ndarjes: delegatët e hodhën poshtë copëtimin e Parisit dhe paralajmëruan haptas se shqiptarët do të rrëmbenin armët për të mbrojtur tërësinë e vendit. Nuk ishte kërcënim bosh. Pak muaj më vonë ai paralajmërim u bë mish e gjak në Luftën e Vlorës, kur fshatarët e Labërisë i dëbuan italianët në det. Lushnja ishte fjala; Vlora ishte vepra.

Arkitektura e një shteti: Këshilli i Lartë e Statuti

Madhështia e vërtetë e Lushnjës nuk qëndron te «jo»-ja, por te «po»-ja që la pas. Kongresi zgjodhi një Këshill të Lartë prej katër vetash, që do të kryente funksionin e kreut kolektiv të shtetit derisa të vendosej forma përfundimtare e regjimit. Përbërja e tij ishte një deklaratë politike në vetvete: Luigj Bumçi (katolik), Aqif Pashë Elbasani (bektashi), Abdi bej Toptani (mysliman sunit) dhe Mihal Turtulli (ortodoks). Katër besime, një shtet — provë se kombi shqiptar e kuptonte fenë si gjuhë të zemrës, jo si kufi të atdheut. Krahas tij u ngrit Këshilli Kombëtar, një parlament i përkohshëm prej rreth 37 anëtarësh që do të ushtronte pushtetin ligjvënës dhe do të kontrollonte qeverinë, dhe u miratua një dokument bazë për funksionimin e këtyre organeve — Statuti i Lushnjës — që studiuesit e quajnë me të drejtë aktin e parë kushtetues të shtetit modern shqiptar. Nga një vend i pushtuar e i braktisur, brenda dhjetë ditësh doli një arkitekturë shtetërore me kokën e shtetit, parlamentin, qeverinë dhe ligjin e vet themeltar.

56 delegatë dhe kabineti i Delvinës

Punimet nisën më 21 janar 1920, kurse sesionet formale të vendimmarrjes u zhvilluan më 28–31 janar. Morën pjesë 56 delegatë — nga Shqipëria, nga trevat fqinje shqipfolëse dhe nga kolonitë e mërgatës. Mbërritjen e tyre e koordinoi një komitet organizues prej 22 vetash nën drejtimin e kryetarit të bashkisë së Lushnjës, Nebi Sefa; kryetar i kongresit u zgjodh Aqif Pashë Elbasani dhe sekretar Ferit Vokopola. Duke hapur seancën e parë formale, Aqif Pasha e vendosi kuvendin në vijën e 1912-s: «Jemi shumë me fat që hapim parlamentin e parë kombëtar. Kur u shpall autonomia e Shqipërisë më 28 nëntor 1912 në Vlorë, u pa nevoja për senat, por ai nuk u mblodh kurrë.»

Qeveria që doli prej andej nuk mbeti një emër i vetëm. Nën kryeministrin Sulejman Delvina, kabineti u nda kështu: Ahmet Zogu në Punët e Brendshme, Mehmet Konica në Punët e Jashtme, Kadri Prishtina në Drejtësi, Sotir Peçi në Arsim dhe Ali Riza Kolonja në Luftë. Këshilli Kombëtar — parlamenti i përkohshëm i parashikuar nga Statuti — mbajti seancën e vet inauguruese në Tiranë më 26 mars 1920, dy muaj pas mbylljes së kongresit.

Në prapaskenë punoi edhe një dorë e huaj, kësaj radhe në favor të shqiptarëve. Sipas studiueses Elmaz Sherifi, konsulli britanik Morton Eden luajti një rol diplomatik që historiografia e ka nënvlerësuar: ai i kishte takuar patriotët shqiptarë qysh në nëntor 1919 dhe punoi për të neutralizuar kundërvënien italiane ndaj mbledhjes.

Tirana, kryeqytet

Në pasditen e fundit të punimeve, kongresi mori vendimin që do ta shoqëronte përgjithmonë në kujtesë: zhvendosjen e kryeqytetit nga Durrësi — qytet bregdetar, i ekspozuar ndaj zbarkimeve të huaja dhe i njollosur me emrin e qeverisë së rrëzuar — në Tiranën e brendshme e të mbrojtur. Ishte një zgjedhje strategjike po aq sa simbolike: shteti i ri kërkonte një zemër larg topave të anijeve të huaja. Tirana e sotme, kryeqytet i një kombi, e nis biografinë e saj zyrtare pikërisht nga ato ditë janari në Lushnjë.

Nga fjala te vepra: Vlora, Gjeneva, Lidhja e Kombeve

Brenda të njëjtit vit shteti i rilindur në Lushnjë korri frytin e vet diplomatik. Rezistenca e Vlorës largoi pushtimin italian; dhe në dhjetor 1920 Shqipëria u pranua në Lidhjen e Kombeve — njohja ndërkombëtare që e mbylli përfundimisht çështjen e copëtimit të planifikuar në Paris. Në organizimin e kongresit dorën e vet e vuri Hasan Prishtina, i cili do të bëhej për pak ditë edhe kryeministër i shtetit që Lushnja rithemeloi. Institucionet e ngritura atje do të përballeshin shpejt me trazirat e brendshme: vetëm katër vjet më vonë, Revolucioni i Qershorit 1924 i Fan Nolit do të sfidonte të njëjtën ndërtesë politike që kishte lindur në janar 1920.

Plani i copëtimit që Lushnja hodhi poshtë kishte edhe një prapavijë me emër: Marrëveshja e fshehtë Tittoni–Venizelos, e lidhur mes ministrit italian të jashtëm Francesco Tittoni dhe kryeministrit grek Eleftherios Venizelos, e cila i njihte Italisë protektoratin mbi Shqipërinë qendrore dhe ia linte jugun Greqisë. Kundërshtimi shqiptar gjeti aleat atje ku nuk pritej: presidenti amerikan Woodrow Wilson ndërhyri në mars 1920 për ta bllokuar zgjidhjen pariziane, Shtetet e Bashkuara refuzuan ta nënshkruanin marrëveshjen dhe njohën përfaqësuesen zyrtare shqiptare në Uashington. Rezistenca e Vlorës zgjati 96 ditë përpara se Italia ta evakuonte prezencën e fundit ushtarake në shtator 1920, dhe pranimi në Lidhjen e Kombeve mban datën e saktë 17 dhjetor 1920.

Pse mban peshë

Kongresi i Lushnjës tregon një ligj të thellë të historisë shqiptare: se kombi i ka ngritur institucionet e veta më të bukura pikërisht në çastet më të dëshpëruara. Ndryshe nga Vlora e vitit 1912, që shpalli një shtet, Lushnja mbrojti një shtet të shpallur tashmë por të lënë pa mbrojtës — dhe e bëri jo me një deklaratë, por me një arkitekturë: qeveri, parlament, kushtetutë, kryeqytet. Në një moment kur harta thoshte se Shqipëria duhej të zhdukej për t'u shërbyer kompromiseve të huaja, një grusht burrash në një shtëpi lushnjare vendosën se ajo do të jetonte. Dhe jetoi.