Sazani: ishulli-portë i Vlorës që u kthye i fundit në hartën shqiptare

Në grykën e Gjirit të Vlorës, aty ku Adriatiku takon Jonin dhe ku bregu shqiptar ngushtohet drejt Ngushticës së Otrantos, ndodhet një copë tokë prej pak më shumë se pesë kilometrash katrorë që ka mbajtur mbi supe një peshë krejt jashtë përmasës së saj. Sazani nuk është thjesht ishulli më i madh i Shqipërisë — është pragu detar i saj, çelësi i portës që mbron hyrjen në gjirin ku, më 1912, lindi shteti shqiptar. Pikërisht ngaqë kush e zotëron Sazanin kontrollon hyrjen në Vlorë, ky ishull i vogël u bë objekt dëshire për çdo fuqi mesdhetare që kaloi pranë brigjeve tona. Dhe pikërisht ngaqë ishte kaq i dëshiruar, Sazani u kthye copa e fundit e hartës shqiptare që u lirua nga një flamur i huaj — një ishull që kombi e humbi më gjatë se çdo tokë tjetër të vetën.

Pse ka rëndësi

• Sazani është ishulli më i madh i Shqipërisë (~5,7 km²), në grykën e Gjirit të Vlorës, dhe kontrollon hyrjen detare drejt Vlorës.
• Kush e zotëron Sazanin kontrollon portën e gjirit ku, më 1912, lindi shteti shqiptar — prandaj u bë objekt dëshire për çdo fuqi mesdhetare.
• Ishte copa e fundit e hartës shqiptare që u lirua nga një flamur i huaj — toka që kombi e humbi më gjatë se çdo tjetër.

Saso — ishulli i lashtë në grykë të gjirit

Ishulli shtrihet rreth 4,8 kilometra i gjatë e 2 kilometra i gjerë, me një sipërfaqe prej afërsisht 5,7 kilometrash katrorë dhe rreth pesëmbëdhjetë kilometra vijë bregdetare, duke ruajtur si roje hyrjen mes gadishullit të Karaburunit dhe qytetit të Vlorës. Grekët e lashtë e quanin Sason, romakët Saso — një emër që del qysh te Periplus-i i Pseudo-Skylaksit, ndër dokumentet më të hershme detare të antikitetit. Që në atë kohë, vlera e ishullit nuk lexohej te toka e tij e thatë e shkëmbore, por te pozicioni: ai qëndronte në një nga udhëkryqet detare më të ngarkuara të Mesdheut, ku anijet që lëviznin mes bregut ilir, Italisë dhe Lindjes duhej të kalonin nën hijen e tij. Kush e mbante Sazanin, mbante një sy mbi të gjithë atë lëvizje.

Zotër që vinin nga deti

Historia mesjetare e Sazanit është një zinxhir zotërimesh që vinin gjithnjë nga deti, jo nga toka. Më 1264 ujërat rreth tij panë një betejë detare mes Gjenovës dhe Venecias — dy republika që luftonin për të njëjtat rrugë tregtare ku ishulli ishte pikë kthese. Më 1279 ai kaloi nën Mbretërinë e Arbërisë, entitetin mesjetar që mbante bregun. Rreth viteve 1371–1372, pasi dera e Balshajve mori Vlorën, Venecia shtriu mbrojtjen e vet mbi Sazanin, dhe deri më 1393 kontrolli venecian mbi të u njoh formalisht. Më 1418 e morën osmanët. Çdo fuqi që kalonte e pagëzonte ishullin sipas gjuhës së vet e e fuste në rrjetin e vet detar — por asnjëra nuk e linte, sepse braktisja e Sazanit do të thoshte t'ia jepje portën e gjirit dikujt tjetër.

Ishulli që Italia s'e lëshoi (1914–1947)

Me shpërbërjen e sundimit osman, Sazani u bë menjëherë objekt i lakmisë së fuqive të mëdha. Italia mori kontrollin e tij më 1913, pas Luftës së Parë Ballkanike, dhe zotërimi iu njoh nëpërmjet Traktatit të Londrës, i ratifikuar më 26 prill 1915. Këtu nis paradoksi që e bën Sazanin një rast më vete në historinë e sovranitetit shqiptar. Kur, në Luftën e Vlorës të vitit 1920, vullnetarët shqiptarë e detyruan Italinë të tërhiqej nga toka e Shqipërisë, protokolli shqiptaro-italian i 2 shtatorit 1920 ia lejoi Romës të mbante vetëm një gjë: ishullin e Sazanit. Ushtria italiane u largua nga bregu, por flamuri i saj mbeti mbi ishullin që ruante hyrjen e po atij gjiri. Nën administrimin italian — i lidhur administrativisht me Lagostën, në provincën e Zarës — u ngritën një far dhe fortifikime detare, dhe u vendosën disa familje peshkatarësh të sjella nga Apulia. Kështu, për njëzet e shtatë vjet, në pamje të drejtpërdrejtë të Vlorës — qytetit ku Ismail Qemali kishte shpallur pavarësinë më 1912 — valëviste një flamur i huaj mbi tokë shqiptare. Vetëm Traktati i Paqes i Parisit, më 1947, ia ktheu sovranitetin mbi Sazanin shtetit shqiptar.

Baza e mbyllur — nëndetëset dhe ishulli i heshtjes

Mezi i rifituar, Sazani hyri menjëherë në një kapitull të ri të mbylljes. Në vitet e para të Luftës së Ftohtë, Gjiri i Vlorës u bë baza e përparuar detare e Bashkimit Sovjetik në Mesdhe. Duhet thënë me saktësi ku qëndronte çfarë: flotilja e nëndetëseve — rreth dymbëdhjetë nëndetëse dizel-elektrike të klasës "Whiskey" (Projekti 613) deri në mesin e viteve 1950 — kishte bazën e vet në Pashaliman, në bregun e gjirit, ku bëhej mirëmbajtja e mbështetja sipërfaqësore; Sazani mbante mbrojtjen nga deti, artilerinë bregdetare dhe kontrollin e hyrjeve në gji. Baza operonte nën komandë sovjetike, me oficerë ndërlidhës shqiptarë. Kur prishja sovjeto-shqiptare çoi më 1961 në largimin e forcave sovjetike, nga nëndetëset që ndodheshin në gji Enver Hoxha mbajti katër, të cilat u përfshinë në Marinën shqiptare. Pas kësaj, gjatë gjithë periudhës komuniste Sazani mbeti zonë ushtarake e mbyllur — një ishull i vendit të vet ku qytetari shqiptar nuk mund të shkelte, roje e heshtur në të njëjtën epokë që mbushi bregun me betonin e frikës.

Pragu që rihapet

Me rënien e diktaturës dhe demilitarizimin gradual, ishulli filloi ngadalë të dilte nga heshtja. Që nga korriku i vitit 2015 Sazani iu hap publikut, dhe sot mbetet pa banorë të përhershëm, me vetëm një prani të vogël detare të përbashkët italiane-shqiptare dhe me plane investimesh e turizmi që kanë ngjallur debat. Historia e tij e gjatë — nga Saso i lashtë te "Gjibraltari i Kuq" i epokës komuniste — mbyllet, të paktën për tani, me një kthesë simbolike: pragu detar që kombi e humbi më gjatë se çdo tokë tjetër të vetën është sot ai që po rihapet i pari. Në fund, historia e Sazanit është historia e një kombi të vogël që mëson ta mbajë vetë derën e vet — të njëjtën portë detare që për shekuj ia mbanin të tjerët.